Vấn nạn vô gia cư ở Mỹ đã đạt mức báo động với 771.480 người không có nơi ở cố định vào năm 2024, tăng 18% so với năm 2023, theo Bộ Nhà ở và Phát triển Đô thị Mỹ (HUD). Đây là con số cao nhất kể từ năm 2007, phản ánh sự thất bại của các chính sách hiện tại trong việc giải quyết khủng hoảng nhân đạo này. Chính phủ Mỹ, thông qua Kế hoạch Chiến lược Liên bang “All In” (2022), đặt mục tiêu giảm 25% vô gia cư vào năm 2025, tập trung vào nhà ở giá rẻ và hỗ trợ xã hội. Tuy nhiên, tiến độ chậm và các rào cản hệ thống đang cản trở mục tiêu.
Chính phủ Mỹ, qua Hội đồng Liên ngành về Vô gia cư (USICH), triển khai ba trụ cột chính trong Kế hoạch “All In”: nhà ở và hỗ trợ vĩnh viễn, phản ứng khẩn cấp, và phòng ngừa vô gia cư. Các giải pháp cụ thể bao gồm:
-
Phòng ngừa: Tăng cường hỗ trợ thuê nhà qua chương trình Section 8 và các khoản trợ cấp để ngăn chặn trục xuất, đặc biệt cho gia đình có trẻ em. Năm 2024, HUD phân bổ 3,5 tỷ USD cho hỗ trợ thuê nhà, nhưng chỉ đáp ứng 25% nhu cầu do danh sách chờ kéo dài.
-
Nhà ở vĩnh viễn: Áp dụng mô hình “Housing First”, cung cấp nhà ở mà không yêu cầu điều kiện như cai nghiện trước. Chương trình Nhà ở Hỗ trợ Vĩnh viễn (PSH) đã giúp 125.000 người từ 2010-2024, nhưng chỉ đáp ứng 30% nhu cầu của 400.000 người vô gia cư mãn tính.
-
Hệ thống phối hợp: Hệ thống Continuum of Care (CoC) cải thiện phối hợp giữa các bang, ưu tiên tái định cư nhanh và dịch vụ hỗ trợ tự nguyện như chăm sóc sức khỏe tâm thần. Ngân sách đề xuất FY 2025 tăng 11% lên 10,2 tỷ USD, với 40% tăng cho y tế người vô gia cư.
Dù có tiến bộ, mục tiêu giảm 25% vô gia cư vào năm 2025 khó đạt được. Các biện pháp trừng phạt, như cấm ngủ ngoài trời theo phán quyết Tòa án Tối cao 2024, làm lu mờ nỗ lực hỗ trợ. Chương trình HUD-VASH cho cựu chiến binh hỗ trợ 40.000 người nhưng thiếu nguồn lực cho rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD).
Mỹ đối mặt với nhiều rào cản hệ thống và chính trị trong việc giải quyết vô gia cư, bao gồm:
-
Thiếu nhà ở giá rẻ: Đây là nguyên nhân gốc rễ, với chi phí thuê nhà tăng nhanh hơn thu nhập. Nghiên cứu chỉ ra rằng mỗi 100 USD tăng giá thuê dẫn đến 9% tăng vô gia cư. Thị trường nhà ở bị chi phối bởi tư nhân, trong khi các quy định phân vùng (zoning laws) hạn chế xây dựng nhà ở công, làm giảm nguồn cung.
-
Cắt giảm ngân sách: Từ 2017-2021, chính quyền Trump cắt 8,8 tỷ USD ngân sách HUD, làm suy yếu các chương trình như Section 8. Năm 2025, các ưu tiên chính trị chuyển hướng sang trừng phạt thay vì hỗ trợ, với ngân sách cho nhà ở công giảm 15% so với mức cần thiết (ước tính 9,6 tỷ USD/năm cho PSH).
-
Kỳ thị và hình sự hóa: Phán quyết Tòa án Tối cao 2024 hợp pháp hóa việc cấm ngủ ngoài trời, dẫn đến bắt giữ và tịch thu tài sản. Theo Human Rights Watch, các cuộc “quét dọn” lều trại làm tăng 20% nguy cơ vô gia cư mãn tính, vi phạm quyền nhà ở theo Điều 25 Tuyên ngôn Nhân quyền.
-
Bất bình đẳng và phân biệt đối xử: Người da màu chiếm 31,6% vô gia cư dù chỉ 13% dân số, do phân biệt lịch sử (redlining) và thiếu cơ hội kinh tế. Thiếu dịch vụ y tế tâm thần và an sinh xã hội làm trầm trọng tình trạng, đặc biệt cho 30% người vô gia cư mãn tính.
Những yếu tố này tạo ra một “cửa trước” vô gia cư không được đóng lại, khiến các giải pháp dài hạn như “Housing First” chưa đạt hiệu quả tối ưu.
So với Mỹ (23 người vô gia cư/10.000 dân), nhiều quốc gia đạt kết quả tốt hơn nhờ vai trò nhà nước mạnh mẽ:
-
Phần Lan: Mô hình “Housing First” từ 2008 đã giảm 35% vô gia cư, với tỷ lệ chỉ 20/100.000 dân. Phần Lan đầu tư 200 triệu EUR/năm vào nhà ở công và hợp tác với các tổ chức phi chính phủ (NGO) để cung cấp hỗ trợ tâm lý và việc làm. Chính sách không điều kiện giúp người vô gia cư tái hòa nhập nhanh chóng.
-
Nhật Bản: Với tỷ lệ vô gia cư thấp nhất thế giới (0,003%), Nhật Bản sử dụng khách sạn trống trong đại dịch, kết hợp tư vấn việc làm và hỗ trợ tạm thời. Chính phủ đầu tư vào nhà ở giá rẻ và tái định cư nhanh, gần như loại bỏ vô gia cư ở đô thị.
-
Singapore: Hội đồng Phát triển Nhà ở xây dựng 51.031 căn hộ giá rẻ từ 2018-2023, gần như xóa bỏ vô gia cư nhờ chính sách nhà ở công thống nhất. Hệ thống an sinh xã hội mạnh mẽ hỗ trợ người nghèo, ngăn ngừa trục xuất.
-
Việt Nam: Theo Nghị định 100/2015, Việt Nam đầu tư 2,5 triệu tỷ VND (100 tỷ USD) để xây 1 triệu căn nhà ở xã hội (NƠXH) từ 2021-2025. Tỷ lệ vô gia cư dưới 0,5%, chủ yếu ở đô thị lớn, nhờ vai trò nhà nước trong cung cấp nhà ở giá rẻ và trung tâm bảo trợ.
Ngược lại, các nước như Ấn Độ (1,8 triệu người vô gia cư) và Nigeria gặp khó khăn do nghèo đói và đô thị hóa không kiểm soát, thiếu chính sách quốc gia. So sánh cho thấy Mỹ có nguồn lực tài chính nhưng thiếu cam kết chính trị và phối hợp liên bang, trái ngược với Phần Lan hay Việt Nam.
Các giải pháp dài hạn của Mỹ, như “Housing First” và PSH, có tiềm năng lớn, với bằng chứng giảm 15% vô gia cư từ 2007-2016. Tuy nhiên, hiệu quả bị hạn chế bởi thiếu nhà ở giá rẻ, cắt giảm ngân sách, và ưu tiên hình sự hóa thay vì hỗ trợ. Phần Lan và Nhật Bản cho thấy rằng đầu tư công mạnh mẽ và chính sách không điều kiện là chìa khóa thành công. Mỹ cần tăng ngân sách HUD lên ít nhất 15 tỷ USD/năm, loại bỏ các quy định phân vùng cản trở, và học hỏi Việt Nam về vai trò nhà nước trong cung cấp nhà ở giá rẻ. Hơn nữa, Mỹ phải thay đổi nhận thức công chúng, với 43% ủng hộ dẹp lều trại (AP-NORC 2025), để thúc đẩy các giải pháp nhân văn. Việc tiếp tục hình sự hóa vi phạm quyền nhà ở, làm suy giảm niềm tin vào hệ thống và cản trở tái hòa nhập.
Khủng hoảng vô gia cư ở Mỹ là minh chứng cho những lỗ hổng hệ thống trong chính sách công, từ thiếu nhà ở giá rẻ đến cắt giảm ngân sách và kỳ thị xã hội. So với Phần Lan, Nhật Bản và Việt Nam, Mỹ thiếu cam kết chính trị và đầu tư công cần thiết để đạt mục tiêu giảm 25% vô gia cư vào năm 2025. Các giải pháp như “Housing First” cần được mở rộng, kết hợp với cải cách quy định và tăng cường an sinh xã hội. Chỉ khi quyền nhà ở được công nhận là nhân quyền cơ bản, Mỹ mới có thể tiến tới một xã hội công bằng, nơi không ai bị bỏ lại trên đường phố.
