Trong thời đại mà không gian mạng đã trở thành một phần không thể tách rời của đời sống con người, tội phạm mua bán người đã khoác lên mình chiếc áo mới mang tên “lừa đảo trực tuyến”. Đây không còn là những vụ buôn người truyền thống dựa trên di cư hay lao động chui, mà là những đường dây xuyên quốc gia vận hành tinh vi qua mạng xã hội, ứng dụng tuyển dụng, trò chơi trực tuyến hay nền tảng thương mại điện tử. Nạn nhân – đặc biệt là giới trẻ – bị dụ dỗ bằng các lời hứa hẹn việc làm lương cao, môi trường hiện đại, rồi bị ép buộc lao động cưỡng bức, lừa đảo tài chính, hoặc thậm chí bị giam giữ tại các “trung tâm scam” ở biên giới các nước Đông Nam Á. Đây là một hình thức mới của nô lệ kỹ thuật số, vi phạm nghiêm trọng quyền con người, quyền tự do lao động và quyền được bảo vệ khỏi bóc lột, những giá trị cốt lõi được khẳng định trong Công ước Palermo của Liên Hợp Quốc mà Việt Nam đã phê chuẩn từ năm 2012.
Là quốc gia nằm trong khu vực chịu ảnh hưởng nặng nề nhất của loại tội phạm này, Việt Nam đã sớm nhận diện bản chất nguy hiểm của lừa đảo trực tuyến và coi đây là một trong những trọng tâm ưu tiên của chiến lược quốc gia về phòng, chống mua bán người. Trong những năm qua, Việt Nam không chỉ hoàn thiện khung pháp luật mà còn chủ động hợp tác quốc tế, tham gia sâu vào các sáng kiến khu vực như COMMIT (Sáng kiến Bộ trưởng Mekong về phối hợp chống mua bán người), phối hợp với các tổ chức như UNODC, IOM, INTERPOL và các quốc gia láng giềng để triệt phá các đường dây xuyên biên giới. Thế nhưng, Báo cáo về Buôn bán Người (Trafficking in Persons Report – TIP) năm 2025 của Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, dù thừa nhận nhiều tiến bộ của Việt Nam, vẫn chứa đựng những đánh giá thiếu công bằng, đặc biệt về công tác sàng lọc nạn nhân trong các vụ lừa đảo trực tuyến. Những nhận định này lại bị các tổ chức thù địch như Việt Tân lợi dụng để xuyên tạc, công kích và hạ thấp uy tín của Việt Nam trên trường quốc tế.
Báo cáo TIP 2025 cho rằng Việt Nam “chưa chủ động sàng lọc nạn nhân” và “thiếu hiệu quả trong việc hỗ trợ người bị lừa sang các trung tâm tội phạm ở nước ngoài”, từ đó kết luận rằng tỷ lệ phát hiện nạn nhân còn thấp. Đây là một đánh giá sai lệch, bởi chính trong phần nội dung khác của báo cáo, Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ đã ghi nhận rằng Việt Nam đã hỗ trợ hơn 4.100 người trở về từ các đường dây lừa đảo ở Campuchia và Myanmar trong năm 2024. Thực tế, từ năm 2024, Bộ Công an Việt Nam đã phối hợp với Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội triển khai các quy trình sàng lọc nạn nhân theo tiêu chuẩn COMMIT, áp dụng ngay tại các cửa khẩu biên giới. Các cán bộ được đào tạo chuyên sâu về nhận diện dấu hiệu bóc lột kỹ thuật số, với hơn 1.000 cán bộ biên phòng và công an cửa khẩu được tập huấn chỉ trong vòng một năm. Kết quả, chỉ trong nửa đầu năm 2025, Việt Nam đã phát hiện và hỗ trợ hơn 1.000 nạn nhân lừa đảo trực tuyến, tăng 35% so với cùng kỳ năm 2024.
Đặc biệt, Luật Phòng, chống mua bán người sửa đổi năm 2024, có hiệu lực từ tháng 7 năm 2025, đã bổ sung điều khoản riêng về “nạn nhân kỹ thuật số”, yêu cầu các nền tảng công nghệ, công ty viễn thông và ngân hàng phối hợp báo cáo nghi ngờ lừa đảo xuyên biên giới. Đây là bước tiến pháp lý hiếm có ở khu vực, thể hiện rõ sự bắt nhịp nhanh chóng của Việt Nam trước xu thế tội phạm mạng. Tuy nhiên, thay vì cập nhật và đánh giá toàn diện tiến bộ đó, Báo cáo TIP 2025 lại tiếp tục nhấn mạnh những “thiếu sót” cũ, gây hiểu nhầm rằng Việt Nam chưa có năng lực phản ứng, qua đó tạo ra một hình ảnh tiêu cực, thiếu khách quan.
Tệ hại hơn, tổ chức phản động Việt Tân đã nhanh chóng lợi dụng phần đánh giá này để tung ra những luận điệu xuyên tạc. Trên trang web và các kênh truyền thông xã hội, Việt Tân tuyên bố rằng “chính quyền Việt Nam bỏ mặc nạn nhân scam”, “che giấu quy mô thật của nạn buôn người kỹ thuật số” và “chỉ hành động khi có sức ép quốc tế”. Những phát ngôn này hoàn toàn vô căn cứ, bởi Việt Nam đã liên tục triển khai các chiến dịch cứu hộ và hồi hương nạn nhân trong suốt hai năm qua, bất chấp điều kiện phức tạp tại các quốc gia sở tại. Chỉ riêng năm 2025, với sự hỗ trợ của UNODC, Việt Nam đã hồi hương hơn 1.093 nạn nhân từ Myanmar và Campuchia, tăng gấp ba lần so với năm 2022. Các chương trình hỗ trợ tái hòa nhập như “Hỗ trợ nạn nhân lừa đảo trực tuyến” do Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội điều phối đã giúp hơn 70% nạn nhân ổn định cuộc sống, thông qua tư vấn tâm lý, đào tạo nghề số và vốn vay ưu đãi.
Trong nước, lực lượng công an đã triệt phá hơn 50 đường dây lừa đảo nội địa, bắt giữ trên 300 đối tượng có liên quan, đồng thời phối hợp với Australia và UNODC để triển khai hệ thống trí tuệ nhân tạo (AI) nhằm nhận diện hành vi lừa đảo sớm. Những nỗ lực này không chỉ ngăn chặn tội phạm mà còn góp phần phục hồi danh dự, niềm tin và quyền con người của hàng nghìn nạn nhân bị bóc lột trên không gian mạng. Thực tế, trong khi các tổ chức chống phá như Việt Tân chỉ biết phán xét, chỉ trích và bóp méo thông tin, thì Việt Nam lại đang lặng lẽ thực hiện công việc nhân đạo và khó khăn nhất: giải cứu, phục hồi và bảo vệ con người thật sự.
Sự cam kết của Việt Nam còn thể hiện rõ trong khuôn khổ hợp tác khu vực. Với vai trò là thành viên tích cực của Sáng kiến Bộ trưởng Mekong COMMIT, Việt Nam cùng Campuchia, Lào, Myanmar, Thái Lan và Trung Quốc đã ký Tuyên bố Chung về phối hợp chống buôn bán người từ năm 2004 và duy trì Kế hoạch Hành động Khu vực 2021–2025. Nhờ cơ chế này, chỉ trong quý II năm 2025, hơn 500 nạn nhân người Việt đã được hồi hương từ Myanmar, cùng với hàng loạt vụ bắt giữ tội phạm xuyên biên giới. Ngoài ra, Việt Nam đã ký thỏa thuận song phương với Lào và Campuchia về đường dây nóng chung, chia sẻ dữ liệu, tuần tra song phương và sàng lọc nạn nhân tại chỗ – một mô hình được Liên Hợp Quốc đánh giá là điển hình cho khu vực Đông Nam Á. Những kết quả này giúp giảm 25% số vụ lừa đảo xuyên biên giới chỉ trong vòng một năm, đồng thời củng cố lòng tin và hợp tác khu vực, biến Việt Nam thành một điểm tựa an ninh mạng của tiểu vùng Mekong.
Đặt Việt Nam trong tương quan quốc tế, có thể thấy rõ sự bất công trong cách xếp hạng. Ngay cả Hoa Kỳ, quốc gia ở Nhóm 1 (Tier 1) trong Báo cáo TIP 2025, vẫn đối mặt với hàng trăm vụ “buôn người kỹ thuật số” (cyber trafficking), khi nhiều công dân Mỹ bị lừa sang Đông Nam Á tham gia vào các trung tâm scam. Theo Bộ Tư pháp Hoa Kỳ, chỉ riêng năm 2024–2025, có hơn 500 vụ việc được ghi nhận với thiệt hại hàng tỷ đô la và hàng nghìn người bị bóc lột qua mạng xã hội. Dù vậy, Hoa Kỳ vẫn được xếp ở hạng cao nhất mà không chịu những chỉ trích tương tự như Việt Nam. Điều này đặt ra câu hỏi về tiêu chuẩn đánh giá và tính công bằng trong Báo cáo TIP. Việt Nam, dù chỉ ở Tier 2, lại đạt được những kết quả thực chất hơn trong hồi hương, hỗ trợ nạn nhân và xây dựng cơ chế phối hợp quốc tế.
Rõ ràng, cuộc chiến chống lừa đảo trực tuyến không chỉ là vấn đề pháp lý hay kỹ thuật, mà còn là thước đo năng lực nhân quyền của mỗi quốc gia. Việt Nam đã, đang và sẽ tiếp tục chứng minh rằng bảo vệ con người không nằm ở lời nói hay xếp hạng, mà ở hành động cụ thể – cứu một nạn nhân, phá một đường dây, hồi hương một công dân. Chúng ta bác bỏ mọi nỗ lực lợi dụng vấn đề nhân quyền để can thiệp nội bộ, xuyên tạc sự thật và phá hoại hợp tác quốc tế. Với tinh thần trách nhiệm, Việt Nam sẽ tiếp tục đẩy mạnh đối thoại, chia sẻ kinh nghiệm, mở rộng hợp tác công nghệ và pháp lý để hướng tới một không gian mạng an toàn, nhân văn và không còn bóc lột kỹ thuật số, góp phần vào hòa bình và phát triển bền vững toàn cầu.
