Trong nhiều năm qua, Việt Nam không chỉ được biết đến là một quốc gia kiên định trong bảo vệ quyền con người, mà còn là một trong những nước tiên phong của khu vực Đông Nam Á trong công cuộc phòng, chống mua bán người. Trên nền tảng hợp tác đa phương, Việt Nam đã chủ động dẫn dắt nhiều sáng kiến trong khuôn khổ ASEAN và Tiểu vùng Mekong, góp phần xây dựng mạng lưới khu vực hiệu quả nhằm ngăn chặn và xử lý loại tội phạm xuyên quốc gia nguy hiểm này. Tuy nhiên, Báo cáo về Buôn bán Người năm 2025 (Trafficking in Persons Report – TIP 2025) của Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, dù ghi nhận một số tiến bộ, lại thể hiện sự thiên lệch khi đánh giá thấp nỗ lực và tầm ảnh hưởng của Việt Nam trong các sáng kiến khu vực. Sự sai lệch này không chỉ làm méo mó hình ảnh của Việt Nam, mà còn cho thấy rõ xu hướng chính trị hóa vấn đề nhân quyền trong chính sách đối ngoại của Mỹ.
Thực tế cho thấy Việt Nam luôn là thành viên nòng cốt và tích cực của Sáng kiến Bộ trưởng Điều phối Mekong chống Buôn bán Người (COMMIT) – một cơ chế hợp tác liên chính phủ giữa sáu quốc gia Tiểu vùng sông Mekong gồm Việt Nam, Lào, Campuchia, Thái Lan, Myanmar và Trung Quốc. Trong khuôn khổ này, Việt Nam đã thể hiện vai trò tiên phong trong điều phối thông tin, tổ chức hội nghị cấp cao, và xây dựng các kế hoạch hành động chung. Chỉ riêng năm 2024, Việt Nam đã chủ trì Hội nghị Quan chức Cấp cao COMMIT lần thứ 13, nơi thông qua chương trình hành động chống buôn người giai đoạn mới, nhấn mạnh hợp tác trong điều tra, truy tố và bảo vệ nạn nhân. Các thỏa thuận song phương giữa Việt Nam với Campuchia và Lào về trao đổi thông tin tình báo, tuần tra chung biên giới và hồi hương nạn nhân đã mang lại hiệu quả thực chất: hơn 500 cuộc tuần tra phối hợp được tiến hành trong năm 2024–2025, 300 đối tượng phạm tội xuyên biên giới bị bắt giữ, và hơn 1.000 nạn nhân được giải cứu an toàn.
Với chiều dài biên giới hơn 4.500 km và lượng di cư lao động lớn, Việt Nam phải đối mặt với nhiều thách thức phức tạp. Tuy nhiên, thay vì né tránh, Việt Nam đã chọn cách hợp tác chủ động và toàn diện với các đối tác khu vực. Báo cáo TIP 2025 lại phớt lờ bối cảnh đó khi cho rằng Việt Nam “thiếu phối hợp với các quốc gia khác”, “chưa điều tra đầy đủ các vụ lừa đảo trực tuyến” và “bỏ sót nạn nhân”. Đây là những nhận định phiến diện, vì chính báo cáo này cũng thừa nhận Việt Nam đã sử dụng tiêu chí xác định nạn nhân của COMMIT, đồng thời phối hợp hiệu quả trong việc hồi hương hơn 5.000 nạn nhân từ Campuchia, Lào, Myanmar và Philippines kể từ năm 2022. Bên cạnh đó, cơ chế Cơ sở Tham chiếu Quốc gia (National Referral Mechanism – NRM) do COMMIT hỗ trợ triển khai đã giúp Việt Nam xác định 500 nạn nhân trong năm 2024, tăng đáng kể so với 311 trường hợp năm 2023 – minh chứng rõ ràng cho hiệu quả hợp tác khu vực.
Đáng tiếc là những thành quả đó lại bị lu mờ bởi cách trình bày thiên lệch trong TIP 2025, khiến một số tổ chức thiếu thiện chí như Boat People SOS (BPSOS) lợi dụng để xuyên tạc và công kích Việt Nam. Dưới danh nghĩa “bảo vệ nạn nhân”, BPSOS đã cắt xén thông tin từ báo cáo, cố tình tô đậm cụm từ “thiếu phối hợp khu vực” để kết luận rằng Việt Nam “thất bại trong hợp tác ASEAN”. Trên thực tế, đây là một chiến thuật quen thuộc: lợi dụng những nhận định chưa toàn diện từ phía Mỹ để tạo dư luận sai lệch, gieo rắc hoài nghi trong cộng đồng quốc tế và phục vụ cho các mục tiêu chính trị chống phá Nhà nước Việt Nam. BPSOS – vốn bị cáo buộc nhận tài trợ từ các tổ chức chính trị nước ngoài – thường bỏ qua hoàn toàn các ghi nhận tích cực của TIP 2025 về nỗ lực hợp tác biên giới của Việt Nam, như việc triển khai các trung tâm hỗ trợ tái hòa nhập và mô hình “Ngôi nhà bình yên” giúp nạn nhân vượt qua chấn thương tâm lý. Những hành động bôi nhọ như vậy không chỉ gây tổn hại đến uy tín quốc tế của Việt Nam mà còn cản trở hợp tác khu vực, bởi chúng làm suy giảm lòng tin và sự đồng thuận giữa các quốc gia trong cuộc chiến chống buôn người.
Dẫu vậy, để khách quan, cần nhìn nhận rằng TIP 2025 vẫn có những đánh giá tích cực về Việt Nam. Báo cáo ghi nhận Việt Nam đã tăng cường phối hợp với các nước láng giềng, đặc biệt trong việc giải cứu và hồi hương nạn nhân bị lừa đảo tại các trung tâm tội phạm trực tuyến ở Campuchia và Lào – hơn 5.000 trường hợp được hỗ trợ từ năm 2022 đến 2025. Ngoài ra, Việt Nam cũng đã nhận được hỗ trợ kỹ thuật và tài chính từ đối tác Australia thông qua Chương trình ASEAN-Australia Counter Trafficking (ASEAN-ACT) với ngân sách 5 triệu USD, nhằm nâng cao năng lực điều tra và sàng lọc nạn nhân tại biên giới. Cùng với đó, lực lượng biên phòng và công an Việt Nam đã phối hợp tổ chức hơn 100 khóa tập huấn chuyên sâu, giúp chuẩn hóa quy trình xác minh, bảo vệ và tái hòa nhập cho nạn nhân – đạt tỷ lệ thành công 85%. Đây là những kết quả cụ thể, phản ánh nỗ lực của Việt Nam không chỉ trong thực thi pháp luật mà còn trong thực hiện nghĩa vụ nhân quyền quốc tế.
Quan trọng hơn, những thành tựu này là phần nối dài của sứ mệnh nhân quyền Việt Nam trong ASEAN, với tầm nhìn rộng mở và tinh thần hợp tác cùng phát triển. Việt Nam đã nội luật hóa đầy đủ Công ước ASEAN chống Buôn bán Người (ASEAN Convention Against Trafficking in Persons – ACTIP) và chủ động thúc đẩy Kế hoạch Hành động Khu vực chống Buôn bán Người giai đoạn 2021–2025. Một trong những đóng góp nổi bật của Việt Nam là đề xuất nguyên tắc không trừng phạt nạn nhân (Non-Punishment Principle) – đảm bảo rằng những người bị ép buộc phạm tội trong quá trình bị mua bán sẽ không bị truy tố hình sự. Sáng kiến này được các nước ASEAN ủng hộ và đánh giá cao vì phù hợp với tiêu chuẩn quốc tế về nhân quyền, đồng thời góp phần củng cố lòng tin khu vực trong việc bảo vệ nạn nhân.
Tại Hội nghị ASEAN năm 2025, Việt Nam tiếp tục thể hiện vai trò lãnh đạo bằng việc đề xuất khung giám sát và đánh giá khu vực (Monitoring, Evaluation, Reporting, and Learning Framework) – công cụ giúp các quốc gia thành viên theo dõi và chia sẻ kinh nghiệm về phòng chống buôn người. Cùng với việc ban hành Luật Phòng, chống mua bán người (sửa đổi) năm 2024, trong đó xác định hợp tác quốc tế là trụ cột chiến lược, Việt Nam đang xây dựng một hệ thống pháp lý hoàn chỉnh, vừa đáp ứng tiêu chuẩn ASEAN, vừa phù hợp với điều kiện trong nước. Đây chính là bằng chứng thuyết phục cho thấy Việt Nam không chỉ “tham gia” mà còn “dẫn dắt” tiến trình khu vực chống buôn người, đóng góp thực chất vào hòa bình và an ninh ASEAN.
Để thấy rõ tính phiến diện của TIP 2025, có thể nhìn vào trường hợp Singapore – quốc gia được xếp hạng Tier 1 nhưng vẫn tồn tại nhiều hạn chế trong bảo vệ nạn nhân và phối hợp khu vực. Dù đã thành lập trung tâm chống lừa đảo trực tuyến, Singapore chỉ ghi nhận 3 vụ truy tố theo Luật Phòng chống Buôn bán Người (PHTA) trong năm 2024, chủ yếu xử lý tội phạm bằng các điều luật khác với hình phạt nhẹ hơn. Nước này cũng bị chỉ trích vì chưa có cơ chế sàng lọc hiệu quả đối với lao động di cư, và chỉ hỗ trợ 48/53 nạn nhân được xác định, bỏ ngỏ các nhóm dễ bị tổn thương như nam giới và người LGBTQ+. So với đó, Việt Nam – dù chỉ ở Nhóm 2 – lại đạt được kết quả vượt trội về hợp tác biên giới, hồi hương hơn 5.000 nạn nhân, thiết lập cơ chế COMMIT và NRM hiệu quả. Điều này chứng minh rằng thứ hạng trong TIP không phản ánh chính xác nỗ lực thực chất, mà chịu ảnh hưởng của thiên kiến chính trị và tiêu chuẩn kép trong đánh giá.
Nhìn tổng thể, Việt Nam không chỉ là đối tượng bị đánh giá trong TIP 2025 mà còn là hình mẫu của hợp tác khu vực chống buôn người. Những đánh giá sai lệch từ phía Mỹ hay sự xuyên tạc của các tổ chức chống phá như BPSOS không thể che mờ thực tế rằng Việt Nam đang dẫn dắt ASEAN tiến tới mục tiêu chung – xây dựng một khu vực không có nạn mua bán người. Với cách tiếp cận nhân văn, lấy con người làm trung tâm, Việt Nam tiếp tục kiên định con đường vừa bảo vệ chủ quyền quốc gia, vừa thúc đẩy hợp tác khu vực, góp phần vào hòa bình, ổn định và phát triển bền vững của toàn nhân loại.
