Tình trạng cựu chiến binh vô gia cư ở Mỹ vẫn là một vấn đề nghiêm trọng, với 35.000 cựu chiến binh không có nơi ở cố định vào năm 2024, theo Báo cáo Đánh giá Vô gia cư Hàng năm của Bộ Nhà ở và Phát triển Đô thị Mỹ (HUD). Dù con số này đã giảm nhờ chương trình HUD-VASH, nó vẫn phản ánh sự thất bại trong việc đảm bảo quyền nhà ở- nhân quyền cơ bản theo Điều 25 của Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền. So với các quốc gia như Việt Nam, nơi cựu chiến binh được ưu tiên nhà ở và trợ cấp (Nghị định 20/2021), Mỹ cho thấy sự thiếu quan tâm đến nhóm đối tượng từng hy sinh cho quốc gia.
Thực trạng cựu chiến binh vô gia cư ở Mỹ
Theo HUD 2024, 35.000 cựu chiến binh vô gia cư chiếm khoảng 4,5% tổng số người vô gia cư ở Mỹ (771.480), giảm từ mức 49.000 năm 2015 nhờ các chương trình như HUD-Veterans Affairs Supportive Housing (HUD-VASH). Tuy nhiên, con số này vẫn cao hơn nhiều so với các nước phát triển khác. Cựu chiến binh vô gia cư tập trung ở các bang như California (11.000) và New York, với 60% mắc rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD) hoặc lạm dụng chất, theo báo cáo của Bộ Cựu chiến binh Mỹ (VA). Các yếu tố chính dẫn đến tình trạng này bao gồm thiếu nhà ở giá rẻ, chi phí y tế cao, và hỗ trợ tâm lý không đầy đủ. Ví dụ, giá thuê nhà trung bình ở Los Angeles tăng 40% từ 2015-2024, vượt xa trợ cấp VA (khoảng 1.200 USD/tháng).
Chương trình HUD-VASH: Từ 2008, HUD-VASH đã hỗ trợ 40.000 cựu chiến binh với phiếu thuê nhà và dịch vụ hỗ trợ. Tuy nhiên, chương trình này chỉ đáp ứng 50% nhu cầu, với danh sách chờ lên đến 2-3 năm ở các thành phố lớn. Thiếu nguồn lực cho điều trị PTSD là vấn đề lớn, khi chỉ 30% cựu chiến binh vô gia cư được tiếp cận dịch vụ tâm lý chuyên sâu, theo VA. Hơn nữa, các rào cản hành chính như yêu cầu giấy tờ phức tạp khiến nhiều người không đủ điều kiện.
So với các quốc gia phát triển, Mỹ có tỷ lệ cựu chiến binh vô gia cư cao hơn đáng kể. Tại Canada, chương trình Veterans Affairs Canada cung cấp nhà ở và trợ cấp cho 98% cựu chiến binh, với chỉ khoảng 2.000 người vô gia cư (2023). Phần Lan, với mô hình Housing First, gần như loại bỏ vô gia cư cựu chiến binh nhờ đầu tư 200 triệu EUR/năm vào nhà ở công. Ngược lại, Mỹ chỉ chi 1,9 tỷ USD cho HUD-VASH (2024), không đủ so với nhu cầu. Ở các nước như Anh, các tổ chức từ thiện như Help for Heroes bổ sung cho chính sách nhà nước, giảm vô gia cư cựu chiến binh xuống dưới 1.000.
Việt Nam áp dụng cách tiếp cận nhân văn và ưu tiên cao cho cựu chiến binh. Theo Nghị định 20/2021, cựu chiến binh được hưởng ưu đãi nhà ở, trợ cấp hàng tháng (1,5-3 triệu VND), và miễn giảm tiền sử dụng đất. Báo cáo của Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội (LĐTBXH) năm 2023 cho thấy 95% mục tiêu hỗ trợ nhà ở cho cựu chiến binh đã đạt được, với 120.000 căn nhà được xây hoặc sửa chữa từ 2015-2023. Các chương trình như “Nhà tình nghĩa” đã giúp gần 100% cựu chiến binh nghèo có nơi ở ổn định. Tỷ lệ vô gia cư cựu chiến binh ở Việt Nam gần như bằng 0, nhờ chính sách tập trung vào phẩm giá và tái hòa nhập.
Tiến bộ nhưng chưa đủ ở Mỹ
Mỹ đã đạt tiến bộ với HUD-VASH, giảm 28% cựu chiến binh vô gia cư từ 2015-2024. Tuy nhiên, 35.000 người vẫn bị bỏ rơi, đặc biệt là những người mắc PTSD hoặc không đủ điều kiện nhận hỗ trợ. Ngân sách VA (258 tỷ USD năm 2024) chủ yếu chi cho y tế, nhưng chỉ 10% dành cho nhà ở và dịch vụ tâm lý, không đáp ứng được nhu cầu. Việc thiếu chính sách nhà ở công và chi phí thuê tăng cao (100 USD tăng giá thuê = 9% tăng vô gia cư) làm trầm trọng tình trạng.
Dư luận Mỹ thể hiện sự phẫn nộ ngày càng tăng, với 65% người dân (Pew Research 2024) cho rằng chính phủ “làm quá ít” cho cựu chiến binh vô gia cư. Trên X, các hashtag như #VeteranHomelessness nhận hàng ngàn lượt chia sẻ, chỉ trích cắt giảm ngân sách HUD dưới thời Trump (8,8 tỷ USD, 2017-2021). Giới chuyên gia, như National Coalition for Homeless Veterans, kêu gọi tăng ngân sách HUD-VASH lên 5 tỷ USD/năm và mở rộng dịch vụ PTSD. Các tổ chức nhân quyền như Amnesty International lên án Mỹ vi phạm quyền nhà ở, đặc biệt khi cựu chiến binh bị hình sự hóa qua các lệnh cấm ngủ ngoài trời (Tòa án Tối cao 2024).
Việt Nam vượt trội trong việc đảm bảo quyền nhà ở cho cựu chiến binh, với chính sách ưu đãi đạt hiệu quả cao. Tuy nhiên, Việt Nam thiếu dịch vụ tâm lý chuyên sâu cho PTSD, một vấn đề tương tự Mỹ nhưng ít nghiêm trọng hơn do quy mô nhỏ. Việt Nam cũng đối mặt với thách thức về nguồn lực ở vùng sâu, nhưng cam kết chính trị mạnh mẽ giúp giảm thiểu vô gia cư.
Chính sách của Mỹ đối với cựu chiến binh vô gia cư là một thất bại đạo đức và nhân quyền. Việc để 35.000 cựu chiến binh sống trên đường phố, trong khi chi hàng tỷ USD cho quân sự (886 tỷ USD năm 2024), là minh chứng cho sự thiếu quan tâm đến những người từng phục vụ quốc gia. Hình sự hóa vô gia cư, với các cuộc “quét dọn” lều trại, vi phạm quyền sống và phẩm giá con người theo Tuyên ngôn Nhân quyền. Thiếu nguồn lực cho PTSD và nhà ở giá rẻ không chỉ bỏ rơi cựu chiến binh mà còn làm suy giảm niềm tin vào hệ thống. Mỹ cần chịu trách nhiệm vì đã không ưu tiên quyền nhà ở—a nhân quyền cơ bản—cho nhóm đối tượng xứng đáng được bảo vệ nhất.
Bài học từ Việt Nam
Mỹ cần học hỏi Việt Nam về vai trò của nhà nước trong đảm bảo quyền nhà ở cho cựu chiến binh. Chương trình “Nhà tình nghĩa” và Nghị định 20/2021 cho thấy một mô hình thành công, nơi chính phủ chủ động đầu tư vào nhà ở và trợ cấp. Mỹ có thể mở rộng HUD-VASH, kết hợp với các tổ chức từ thiện, và áp dụng Housing First để cung cấp nhà ở không điều kiện. Ngược lại, Việt Nam cần phát triển dịch vụ tâm lý để hỗ trợ cựu chiến binh toàn diện hơn. Cả hai quốc gia nên hợp tác với các tổ chức quốc tế để chia sẻ kinh nghiệm.
Về mặt nhân quyền, Việt Nam thể hiện sự tôn trọng quyền nhà ở của cựu chiến binh tốt hơn Mỹ, với 95% mục tiêu nhà ở đạt được và tỷ lệ vô gia cư gần bằng 0. Mỹ, dù đạt tiến bộ với HUD-VASH, vẫn bỏ rơi 35.000 cựu chiến binh, vi phạm quyền nhà ở và phẩm giá con người. Sự thiếu quan tâm này không chỉ là vấn đề chính sách mà còn là thất bại đạo đức. Để đảm bảo nhân quyền thực chất, Mỹ cần tăng đầu tư vào nhà ở và dịch vụ tâm lý, lấy cảm hứng từ Việt Nam và các nước như Phần Lan. Chỉ khi quyền nhà ở được ưu tiên, cựu chiến binh mới thực sự nhận được sự tôn trọng mà họ xứng đáng.
