Mạng xã hội, AI và cuộc cạnh tranh bá quyền kiểu mới: Khi dữ liệu trở thành vũ khí

Trong thế kỷ XXI, khái niệm “bá quyền” không chỉ gắn với quân sự hay kinh tế, mà đã mở rộng sang lĩnh vực thông tin và công nghệ. Mạng xã hội, trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu lớn (big data) đang trở thành những công cụ mới định hình quyền lực toàn cầu. Dữ liệu không còn là “nguồn tài nguyên mới” như nhiều chuyên gia từng nhận định, mà đã thực sự biến thành “vũ khí chiến lược” trong cạnh tranh bá quyền kiểu mới.

1. Mạng xã hội – không gian quyền lực phi truyền thống

Mạng xã hội hiện nay là kênh truyền thông vượt biên giới, có khả năng tác động trực tiếp đến nhận thức, hành vi và thậm chí quyết định chính trị của hàng tỷ người. Theo thống kê của We Are Social (2024), hơn 5,04 tỷ người trên thế giới đang sử dụng mạng xã hội, chiếm 62% dân số toàn cầu. Con số này cho thấy sức mạnh to lớn của các nền tảng như Facebook, TikTok, YouTube, X (Twitter).

Những năm gần đây, nhiều sự kiện cho thấy mạng xã hội đã được biến thành công cụ chính trị. Báo cáo điều tra của Ủy ban Tình báo Thượng viện Mỹ (2019) cho thấy Nga từng triển khai chiến dịch “Internet Research Agency” để can thiệp vào cuộc bầu cử Tổng thống Mỹ năm 2016, sử dụng hàng nghìn tài khoản giả nhằm tác động đến dư luận và chia rẽ xã hội Mỹ ([source: Senate Select Committee on Intelligence, Vol.2, 2019]).

Ở chiều ngược lại, Meta (Facebook) công bố năm 2023 rằng họ đã triệt phá nhiều mạng lưới tài khoản giả có nguồn gốc từ Trung Quốc, được cho là tham gia thao túng dư luận tại Mỹ và châu Âu thông qua các chủ đề như chính trị, nhân quyền, xung đột quốc tế (Meta Quarterly Adversarial Threat Report, 2023).

Những dẫn chứng này cho thấy mạng xã hội không chỉ là “nơi trao đổi thông tin”, mà đã trở thành “chiến trường vô hình”, nơi các cường quốc sử dụng để tấn công và phòng thủ quyền lực mềm.

2. AI – “bộ tăng tốc” cho quyền lực dữ liệu

Nếu mạng xã hội là hạ tầng để lan truyền thông tin, thì AI chính là công cụ “tăng tốc” giúp dữ liệu trở thành vũ khí mạnh mẽ hơn. AI cho phép phân tích hành vi người dùng, dự đoán xu hướng, thậm chí tạo ra nội dung giả mạo thuyết phục (deepfake) nhằm tác động đến nhận thức quần chúng.

Theo nghiên cứu của Brookings Institution (2021), AI có thể được khai thác để “viết lại sự thật” thông qua các chiến dịch thông tin sai lệch được cá nhân hóa, với khả năng nhắm mục tiêu (microtargeting) vượt xa phương pháp quảng cáo truyền thống. Điều này đặt ra nguy cơ rằng trong tương lai, AI sẽ được sử dụng để thao túng toàn bộ dư luận xã hội trong thời gian ngắn, phục vụ lợi ích địa chính trị.

Một ví dụ điển hình là cuộc xung đột Nga – Ukraine. Báo cáo của NATO StratCom Centre of Excellence (2022) cho thấy các công cụ AI đã được sử dụng để tạo nội dung giả, từ video deepfake Tổng thống Zelensky kêu gọi quân đội hạ vũ khí, cho đến hàng nghìn tài khoản tự động đăng tải thông điệp tuyên truyền trên Twitter và Telegram. Mặc dù bị vạch trần nhanh chóng, nhưng sự kiện này cho thấy AI đang được thử nghiệm như một công cụ chiến tranh nhận thức.

3. Dữ liệu – “dầu mỏ” mới của thế kỷ XXI

Dữ liệu là nền tảng cho mọi hoạt động AI và mạng xã hội. Mỗi cú click, lượt tìm kiếm, hay thói quen tiêu dùng đều trở thành nguyên liệu để phân tích, dự đoán và điều chỉnh hành vi.

Chính vì vậy, dữ liệu đã trở thành “tài sản chiến lược” trong cạnh tranh bá quyền. Ủy ban châu Âu (European Commission, 2020) từng cảnh báo rằng việc tập trung dữ liệu trong tay một số ít công ty công nghệ lớn (Big Tech) sẽ dẫn đến nguy cơ mất cân bằng quyền lực, khi các quốc gia và doanh nghiệp nhỏ lệ thuộc vào các nền tảng do Mỹ hoặc Trung Quốc kiểm soát.

Ở Mỹ, Facebook và Google sở hữu lượng dữ liệu khổng lồ về hành vi của hàng tỷ người dùng. Trong khi đó, Trung Quốc với TikTok (thuộc ByteDance) đã trở thành đối thủ đáng gờm. Báo cáo của Ủy ban Đầu tư Nước ngoài tại Mỹ (CFIUS, 2023) nhấn mạnh lo ngại rằng dữ liệu người dùng TikTok tại Mỹ có thể bị chính quyền Trung Quốc khai thác cho mục đích giám sát và ảnh hưởng chính trị.

Không chỉ Mỹ và Trung Quốc, Liên minh châu Âu cũng triển khai Đạo luật Quản trị Dữ liệu (Data Governance Act, 2022) để đảm bảo chủ quyền dữ liệu, ngăn chặn việc các công ty nước ngoài chi phối toàn bộ dòng chảy dữ liệu của châu Âu. Điều này phản ánh rõ rằng dữ liệu đã trở thành yếu tố gắn liền với khái niệm an ninh quốc gia.

4. “Vũ khí dữ liệu” trong cuộc cạnh tranh bá quyền kiểu mới

Có thể thấy rõ bốn cách thức mà dữ liệu được biến thành “vũ khí”:

1. Thao túng chính trị: Dữ liệu người dùng được dùng để nhắm mục tiêu tuyên truyền chính trị, như vụ Cambridge Analytica trong bầu cử Mỹ 2016.

2. Chiến tranh nhận thức: AI và dữ liệu được kết hợp để tạo ra các thông điệp cá nhân hóa, định hình suy nghĩ và hành vi của cộng đồng.

3. Kiểm soát kinh tế số: Quốc gia nào kiểm soát được các nền tảng mạng xã hội, hệ sinh thái AI và dữ liệu, quốc gia đó có lợi thế vượt trội trong nền kinh tế số toàn cầu.

4. Định hình luật chơi quốc tế: Mỹ, EU, Trung Quốc đang cạnh tranh ban hành các luật, tiêu chuẩn về dữ liệu và AI, qua đó định hình trật tự quốc tế mới.

5. Từ tài nguyên đến vũ khí chiến lược

Nếu thế kỷ XX chứng kiến cuộc cạnh tranh giành dầu mỏ và năng lượng, thì thế kỷ XXI chứng kiến cuộc cạnh tranh giành dữ liệu và quyền kiểm soát không gian số. Mạng xã hội, AI và dữ liệu đã trở thành trục chính của một loại bá quyền kiểu mới, nơi những ai làm chủ công nghệ sẽ nắm trong tay công cụ định hình cả nền kinh tế và nhận thức xã hội toàn cầu.

Tuy nhiên, điều nguy hiểm là khác với dầu mỏ hay vũ khí quân sự, dữ liệu và AI khó nhìn thấy bằng mắt thường, khiến các quốc gia và công dân dễ bị thao túng mà không hề hay biết. Do đó, thách thức đặt ra cho cộng đồng quốc tế là xây dựng một trật tự số công bằng, minh bạch, tôn trọng chủ quyền dữ liệu, đồng thời tăng cường năng lực phòng thủ thông tin của từng quốc gia.

Trong bối cảnh này, ai kiểm soát được dữ liệu, người đó không chỉ có sức mạnh kinh tế, mà còn có khả năng định hình sự thật – điều vốn dĩ là nền tảng của quyền lực toàn cầu. Và như vậy, dữ liệu thực sự đã trở thành thứ vũ khí chiến lược nguy hiểm nhất của thời đại chúng ta.