Cơ chế này bao gồm các Ủy ban giám sát việc thực hiện các công ước quốc tế cơ bản về quyền con người (gọi tắt là Ủy ban Công ước), được thành lập trên cơ sở của chính các công ước đó (ngoại trừ Uỷ ban về các quyền kinh tế, xã hội, văn hoá được thành lập theo một Nghị quyết của Hội đồng Kinh tế Xã hội LHQ).
Hiện tại, có tổng cộng 9 công ước quốc tế cơ bản về quyền con người[1]. Các ủy ban Công ước bao gồm:
- Ủy ban về xoá bỏ tất cả các hình thức phân biệt chủng tộc được thành lập theo Công ước Quốc tế về xoá bỏ tất cả các hình thức phân biệt chủng tộc (ICERD) năm 1965;
- Ủy ban Nhân quyền được thành lập theo Công ước quốc tế về các quyền dân sự, chính trị (ICCPR) năm 1966;
- Ủy ban về xoá bỏ sự phân biệt đối xử với phụ nữ được thành lập theo Công ước quốc tế về xoá bỏ tất cả các hình thức phân biệt đối xử với phụ nữ (CEDAW)nam 1979;
- Ủy ban về chống tra tấn được thành lập theo Công ước Chống tra tấn và các hình thức đối xử tàn bạo, vô nhân đạo hoặc hạ nhục khác (CAT) năm 1987;
- Ủy ban về các quyền kinh tế, xã hội, văn hoá được thành lập năm 1985 theo Nghị quyết 1985/17 của ECOSOC;
- Ủy ban về quyền trẻ em được thành lập theo Công ước về quyền trẻ em (CRC) năm 1989;
- Ủy ban bảo vệ quyền của những người lao động nhập cư và các thành viên trong gia đình họ được thành lập theo Công ước về bảo vệ quyền của những người lao động nhập cư và các thành viên trong gia đình họ (ICMW) năm 1990;
- Ủy ban về quyền của người khuyết tật được thành lập theo Công uớc về quyền của người khuyết tật (CRPD) năm 2007.
- Ủy ban về mất tích cưỡng bức được thành lập theo Công ước quốc tế về bảo vệ tất cả mọi người trong vấn đề mất tích cưỡng bức (CPED) năm 2010.
So với các cơ chế dựa trên Hiến chương thì các Ủy ban Công ước có phạm vi chức năng hẹp hơn. Các Ủy ban này được thiết lập với chức năng là giám sát, thúc đẩy việc thực hiện các công ước quốc tế về quyền con người, thông qua việc nhận, xem xét và ra khuyến nghị liên quan đến các báo cáo quốc gia về việc thực hiện các công ước này của những nước thành viên LHQ. Các Ủy ban giám sát công ước bao gồm những chuyên gia độc lập có uy tín, đạo đức và năng lực trong các lĩnh vực của công ước liên quan. Các chuyên gia này được lựa chọn thông qua bỏ phiếu ở các Ủy ban từ những người được các quốc gia thành viên đề cử (thường là công dân của nước mình). Khi được bầu là thành viên các ủy ban thì các chuyên gia hoạt động với tư cách cá nhân và có trách nhiệm hoạt động độc lập, không chịu sự chi phối của các quốc gia.
[1] UN Office of High Commissioner on Human Rights, “The Core International Human Rights Treaties”, http://www.ohchr.org/Documents/Publications/CoreTreatiesen.Ddf
