Với sự phát triển như vũ bão của công nghệ thông tin và kỹ thuật số, nhiều khi có những nhà nước đã tỏ ra “bất lực” trước thách thức, tuy nhiên cũng không thể tiếp tục giữ vai trò “cảnh sát” như cũ, không thể duy trì một nhà nước “cai trị” mà trước hay sau vẫn phải thể hiện và trở thành một nhà nước “phục vụ”
Hạn chế quyền
Theo quy định của Luật nhân quyền quốc tế (Khoản 1 và 2 điều 19 ICCPR) thì quyền và tự do biểu đạt nói chung và kể cả trên internet là quyền tuyệt đối, không thể bị hạn chế hay bị tước bỏ trong bất cứ hoàn cảnh nào, kể cả trong tình huống khẩn cấp (5). Mặc dù vậy theo quy định tại khoản 3 điều 19 ICCPR thì quyền tự do biểu đạt có thể phải chịu những hạn chế nhất định, nhưng không thể tùy tiện mà phải được quy định trong Luật và chỉ để nhằm tôn trọng các quyền và tự do của người khác, sức khỏe cộng đồng hoặc đạo đức xã hội, vì lý do an ninh quốc gia hoặc trật tự công cộng. Theo quy định tại điều 20 ICCPR thì tôn trọng quyền và tự do ngôn luận nhưng phải cấm tuyên truyền chiến tranh, phân biệt đối xử hoặc gây hằn thù dân tộc, chủng tộc, tôn giáo hoặc kích động bạo lực, thù địch.
Thách thức
Như vậy quyền tự do biểu đạt là một quyền tuyệt đối nhưng vẫn có thể bị hạn chế. Tuy nhiên việc giới hạn quyền cần rất rõ ràng minh bạch và chống tùy tiện, không thể bị lạm dụng để vi phạm các quyền con người về tự do biểu đạt. Năm 1996, các chuyên gia thuộc Hội đồng nhân quyền Liên hợp quốc đã thảo luận và xây dựng hai bộ nguyên tắc hạn chế quyền tự do biểu đạt: nguyên tắc Siracusa về thực hiện giới hạn quyền theo các điều khoản trong ICCPR; và nguyên tắc Johannesburg về an ninh quốc gia, tự do biểu đạt và tiếp cận thông tin. Các nguyên tắc này đinh lượng cụ thể và giải thích các thuật ngữ làm căn cứ để hạn chế quyền tự do biểu đạt: “an ninh quốc gia”, “trật tự công cộng”, “đạo đức”, “sức khỏe cộng đồng”…Bình luận số 34 của Hội đồng Nhân quyền cũng nhấn mạnh bất kỳ sự hạn chế nào về quyền và tự do internet cũng phải phù hợp với khoản 3 điều 19 ICCPR, những hạn chế được phép phải rất cụ thể về nội dung, việc cấm đoán trên không gian mạng cũng sẽ là không phù hợp nếu chỉ dựa trên sự phê phán, đả kích chính quyền hay đả kích hệ thống chính trị xã hội được chính quyền ủng hộ (6).
Một báo cáo của Ủy ban nhân quyền Australia cho rằng thách thức lớn nhất đối với các nhà nước thường gặp và phải xử lý là những phát ngôn, thông tin thù hận với chính quyền trên không gian mạng. Những thách thức về quyền và tự do internet được thể hiện ở 6 nội dung cụ thể: Một là, mức độ rộng rãi của những thông tin thù hận; Hai là, sự tương tác, tương ứng giữa những thông tin thù hận trên mạng với những hành vi chống đối ngoài môi trường mạng; Ba là, xác định ranh giới giữa việc bảo đảm quyền tự do thông tin với việc vi phạm pháp luật; Bốn là, xác định ranh giới giữa “công luận” (public) và quyền riêng tư (Private) trong thế giới ảo; Năm là, mức độ biên pháp cần sử dụng để phòng ngừa và ngăn chặn có hiệu quả các thông tin thù địch; Sáu là, chính sách và pháp luật để bảo đảm xây dựng môi trường mạng an toàn cho trẻ em nhằm bảo đảm quyền trẻ em được tiếp cận thông tin, đồng thời bảo đảm an toàn cho trẻ em khi tham gia không gian ảo. Sáu thách thức trên đây đặt ra cho nhà nước phải xác định rõ ràng và chuẩn xác các điểm cân bằng mới giữa quyền tự do thông tin, tự do ngôn luận với các lợi ích chung của cộng đồng trên không gian mạng.
Với sự phát triển như vũ bão của công nghệ thông tin và kỹ thuật số, nhiều khi có những nhà nước đã tỏ ra “bất lực” trước thách thức, tuy nhiên cũng không thể tiếp tục giữ vai trò “cảnh sát” như cũ, không thể duy trì một nhà nước “cai trị” mà trước hay sau vẫn phải thể hiện và trở thành một nhà nước “phục vụ”. Không ít nhà nước thông minh đã biết cách thích ứng và nắm bắt cơ hội để để tận dụng quản trị mạng xã hội, thậm chí thay thế nhiều chức năng nhiệm vụ và hoạt động cụ thể của nhà nước, khẳng định được các giá trị phát triển bền vững của quản trị nhà nước phù hợp với không gian mạng, bằng cách xây dựng các bộ quy tắc xử sự phù hợp. Trong khi đó cộng đồng cư dân trên mạng xã hội (facebook, zalo, mesenger, twitter, google, zoom…) vẫn ngày càng đông đảo, hùng hậu, ngày càng thể hiện sự vượt trội ra ngoài biên giới, lãnh thổ quốc gia, đặt ra những vấn đề rất mới không những đối với “Dân chủ ” mà còn cả trực tiếp đối với “Quốc chủ”.
Luật sư PGS.TS.Chu Hồng Thanh
Nguyên Giảng viên cao cấp HVCTQG HCM
