Sức khỏe là vốn quý nhất của mỗi con người và của toàn xã hội. Quyền được chăm sóc sức khỏe không chỉ là nhu cầu thiết yếu mà còn là một trong những quyền cơ bản của con người, gắn liền với quyền được sống, quyền được bảo đảm an sinh xã hội và quyền phát triển toàn diện. Một quốc gia muốn phát triển bền vững phải đặt con người ở vị trí trung tâm, trong đó bảo đảm quyền được chăm sóc sức khỏe là nền tảng quan trọng để nâng cao chất lượng cuộc sống, năng suất lao động và sự công bằng xã hội.
Trong hệ thống pháp luật quốc tế, quyền được chăm sóc sức khỏe được ghi nhận trong Tuyên ngôn thế giới về quyền con người năm 1948 và Công ước quốc tế về các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa năm 1966. Theo đó, mọi người đều có quyền được hưởng mức sống thích đáng để bảo đảm sức khỏe và phúc lợi cho bản thân và gia đình, bao gồm chăm sóc y tế và các dịch vụ xã hội cần thiết. Quyền này không chỉ là quyền được chữa bệnh khi đau ốm mà còn bao gồm quyền được tiếp cận các điều kiện sống lành mạnh như dinh dưỡng, nước sạch, môi trường trong lành, chăm sóc phòng bệnh và hệ thống y tế công bằng, chất lượng.
Quyền được chăm sóc sức khỏe được quy định tại Điều 38 Hiến pháp 2013: “Mọi người có quyền được bảo vệ, chăm sóc sức khỏe, bình đẳng trong việc sử dụng các dịch vụ y tế và có nghĩa vụ thực hiện các quy định về phòng bệnh, khám bệnh, chữa bệnh. Nghiêm cấm các hành vi đe dọa cuộc sống, sức khỏe của người khác và cộng đồng”. Việt Nam đã có một hệ thống các văn bản pháp luật phù hợp với pháp luật quốc tế về quyền được chăm sóc sức khỏe: Luật Bảo vệ sức khỏe nhân dân 1989, Luật Bảo hiểm y tế sửa đổi bổ sung 2014, Luật Dược 2016, Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023 (thay thế Luật Khám, chữa bệnh 2009). Luật Phòng bệnh ngày 10/12/2025 thể chế hóa đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước về phòng bệnh.
Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 09/9/2025 của Bộ Chính trị về một số giải pháp đột phá, tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe Nhân dân, lấy người dân làm trung tâm, chú trọng y tế cơ sở, hướng đến mục tiêu xây dựng một nước Việt Nam khỏe mạnh. Nghị quyết đề ra mục tiêu đến năm 2030, tăng chiều cao trung bình của trẻ em và thanh thiếu niên từ 1-18 tuổi thêm tối thiểu 1,5cm; tuổi thọ trung bình đạt 75,5 tuổi, trong đó số năm sống khỏe mạnh đạt tối thiểu 68 năm; tỷ lệ tiêm chủng các vaccine trong Chương trình tiêm chủng thiết yếu đạt trên 95%; tỷ lệ người dân thường xuyên tham gia hoạt động thể chất tăng thêm 10%; giảm gánh nặng bệnh tật và kiểm soát yếu tố nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe …
Các chính sách về xây dựng và phát triển mạng lưới y tế cơ sở trong tình hình mới đã hướng tới nâng cao năng lực cung ứng và chất lượng dịch vụ của mạng lưới y tế cơ sở, bảo đảm cung ứng đầy đủ các dịch vụ chăm sóc sức khỏe ban đầu, khám chữa bệnh cho từng người dân, bảo đảm công bằng, hiệu quả trong công tác bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe Nhân dân. Giai đoạn 2020-2021, Chính phủ đã ban hành các chính sách như: Chương trình hành động thực hiện các Nghị quyết số 20-NQ/TW và Nghị quyết số 21-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng về công tác y tế, dân số trong tình hình mới, Đề án Kiểm soát mất cân bằng giới tính khi sinh giai đoạn 2016-2025, Kế hoạch hành động quốc gia về chăm sóc sức khỏe sinh sản tập trung vào chăm sóc sức khỏe bà mẹ, trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ giai đoạn 2021-2025, Chiến lược quốc gia chấm dứt bệnh AIDS vào năm 2030… Tính đến hết năm 2024, 100% xã, phường trên toàn quốc đã thành lập Ban Chỉ đạo thực hiện chính sách BHXH, BHYT. Các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương đã đưa chỉ tiêu BHYT vào mục tiêu phát triển kinh tế – xã hội, hỗ trợ thêm người tham gia BHYT, hỗ trợ người tham gia BHXH tự nguyện từ ngân sách địa phương.
Tính đến hết năm 2025, độ bao phủ BHXH trên cả nước ước đạt 45,1% lực lượng lao động trong độ tuổi. Trong đó, số người tham gia BHXH bắt buộc đạt tỉ lệ bao phủ khoảng 38,6% lực lượng lao động trong độ tuổi; số người tham gia BHXH tự nguyện đạt tỉ lệ bao phủ là 6,5% lực lượng lao động trong độ tuổi. Độ bao phủ bảo hiểm thất nghiệp đạt 35,07% lực lượng lao động trong độ tuổi. Độ bao phủ bảo hiểm y tế (BHYT) đạt 95,16% dân số.
Hệ thống y tế dự phòng từ Trung ương đến địa phương và mạng lưới y tế cơ sở được tiếp tục củng cố và phát triển, năng lực giám sát, dự báo, phát hiện và khống chế dịch bệnh được nâng lên, công tác tiêm chủng được tăng cường. Nhờ đó, Việt Nam đã từng bước kiểm soát được dịch bệnh COVID-19, điều trị có hiệu quả các ca bệnh nặng, hiểm nghèo, được Nhân dân tin tưởng, thế giới ghi nhận và đánh giá cao. Chính phủ cũng đã bước đầu triển khai có hiệu quả Chương trình Sức khỏe Việt Nam, thực hiện nhiều giải pháp đồng bộ để bảo đảm an toàn thực phẩm cho người dân.
Việc đầu tư nguồn lực cho y tế luôn được quan tâm. Chương trình mục tiêu quốc gia về chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển giai đoạn 2026-2035 với tổng vốn 125.000 tỉ đồng, mục tiêu đưa tỉ lệ nam nữ thanh niên được tư vấn, khám sức khỏe trước khi kết hôn đạt 90% vào năm 2030 và 95% năm 2035, coi đây là giải pháp “dự phòng cấp một” nâng cao chất lượng dân số. công tác y tế và chăm sóc sức khoẻ nhân dân ngày càng được tăng cường, chất lượng dân số từng bước được cải thiện, chất lượng dịch vụ khám, chữa bệnh được nâng cao và từng bước giải quyết tình trạng quá tải bệnh viện tuyến trên, mở rộng mạng lưới bệnh viện vệ tinh, phát triển và nhân rộng mô hình bác sĩ gia đình, chất lượng chẩn đoán, điều trị, phục vụ được nâng lên, người dân, người bệnh hài lòng hơn; công nghệ thông tin được ứng dụng rộng rãi hơn trong quản lý y tế, khám, chữa bệnh và chăm sóc sức khoẻ nhân dân, triển khai mạnh mẽ việc tư vấn khám, chữa bệnh từ xa; việc lập và quản lý hồ sơ sức khỏe của toàn bộ người dân được tăng cường. Đã hình thành 3 trung tâm y tế chuyên sâu và đang thực hiện đầu tư xây dựng mới 5 bệnh viện tuyến Trung ương và tuyến cuối tại Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh. Kết nối liên thông nền tảng hỗ trợ tư vấn khám, chữa bệnh trực tuyến đến 1.591 cơ sở y tế tuyến tỉnh. Phát triển y dược cổ truyền, kết hợp y dược cổ truyền với y học hiện đại. Y tế tư nhân phát triển cả về số lượng và quy mô.
Chất lượng dân số từng bước được cải thiện, tuổi thọ trung bình của người Việt Nam tăng nhanh, từ 65,5 tuổi năm 1993 lên 74,5 tuổi năm 2023, 74,6 tuổi năm 2024, 74,7 tuổi năm 2025, cao hơn nhiều quốc gia có cùng mức thu nhập bình quân đầu người… Tỉ số giới tính khi sinh giữ ở mức 111 bé trai/100 bé gái. Tổng tỉ suất sinh toàn quốc năm 2025 đạt 1,93 con/phụ nữ, chưa đạt mức sinh thay thế, cho thấy xu hướng sinh ít con, sinh muộn tiếp tục gia tăng. Các giải pháp nhằm hạn chế tai biến sản khoa tiếp tục được chú trọng; tử vong bà mẹ và trẻ em giảm. Theo tổng điều tra dinh dưỡng quốc gia 2019-2020, tầm vóc người dân Việt Nam được cải thiện rõ rệt, chiều cao trung bình của thanh niên đạt 168,1 cm đối với nam (năm 2009 là 164,4 cm) và 156,2 cm đối với nữ (năm 2009 là 153,6 cm)…
Với việc mở rộng hợp tác quốc tế, tăng cường chuyển giao kỹ thuật, đào tạo nguồn nhân lực, Việt Nam đã thực hiện được các kỹ thuật cao trong y tế chuyên sâu, đạt trình độ tương đương với các nước có nền y học hiện đại trong khu vực và trên thế giới. Về cơ bản các công nghệ, kỹ thuật cao trong chẩn đoán và điều trị trên thế giới đã được đội ngũ chuyên gia lâm sàng Việt Nam tiếp cận, làm chủ và triển khai đạt kết quả tương đương với các nước tiên tiến trên thế giới trong các lĩnh vực: nội, ngoại, sản, nhi. Năm 2018, lần đầu tiên Việt Nam thực hiện thành công ghép phổi từ người cho chết não, là sự đột phá về khoa học và công nghệ trong Y học và là thành tích đặc biệt xuất sắc của ngành y tế Việt Nam. Bệnh viện Nhi Trung ương thực hiện thành công ứng dụng robot trong phẫu thuật nội soi điều trị một số bệnh ở trẻ em. Việt Nam cũng đã phát hiện sớm, điều trị kịp thời, khống chế và đẩy lùi các dịch bệnh nguy hiểm bùng phát như: Cúm A (H7N9, H5N1), sốt xuất huyết, tay-chân-miệng, rubella, sởi, viêm màng não do vi rút, viêm màng não do mô cầu, ho gà … Đặc biệt, trong thời gian qua kết quả nghiên cứu lĩnh vực y-dược đã có những đóng góp quan trọng và kịp thời cho công cuộc phòng, chống đại dịch COVID-19, đã cung ứng được thuốc đủ về số lượng, từng bước kiểm soát về chất lượng và giá cả hợp lý cho khám, chữa bệnh và phòng, chống dịch bệnh.
Số bác sĩ trên 10.000 dân của Việt Nam là 12,5 (so với năm 2020 là 9,81). Với dân số 102 triệu người, Việt Nam hiện có hơn125.000 bác sĩ. Tỉ lệ giường bệnh trên một vạn dân là 32. Ngành y tế được sắp xếp, kiện toàn tổ chức theo hướng tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả và hội nhập quốc tế. Giá thuốc, trang thiết bị y tế, giá dịch vụ y tế được thực hiện công khai, minh bạch. Các đơn vị sự nghiệp y tế công lập được giao quyền tự chủ mạnh mẽ hơn; phương thức chi trả dịch vụ y tế được đổi mới.
Tuy nhiên, thực tế vẫn còn nhiều khó khăn và thách thức trong việc bảo đảm đầy đủ quyền này. Chất lượng dịch vụ y tế giữa các vùng miền còn chênh lệch lớn; ở vùng sâu, vùng xa, miền núi, hải đảo, người dân vẫn gặp khó khăn trong tiếp cận bác sĩ, thuốc men và cơ sở khám chữa bệnh hiện đại. Tình trạng quá tải bệnh viện tuyến trên, thiếu nhân lực y tế cơ sở, chi phí khám chữa bệnh ngoài bảo hiểm còn cao vẫn là vấn đề đáng lo ngại. Một bộ phận người dân, đặc biệt là lao động phi chính thức, người di cư và người nghèo đô thị vẫn chưa được tiếp cận đầy đủ các dịch vụ y tế chất lượng.
Bên cạnh đó, những thách thức mới như ô nhiễm môi trường, biến đổi khí hậu, dịch bệnh mới nổi, già hóa dân số, bệnh không lây nhiễm như tim mạch, ung thư, tiểu đường, cùng các vấn đề sức khỏe tinh thần đang đặt ra áp lực ngày càng lớn cho hệ thống y tế. Quyền được chăm sóc sức khỏe ngày nay không chỉ dừng ở việc chữa bệnh mà còn đòi hỏi sự chủ động phòng bệnh, chăm sóc sức khỏe tinh thần và nâng cao chất lượng sống toàn diện.
Để bảo đảm tốt hơn quyền được chăm sóc sức khỏe, trước hết cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật và chính sách y tế theo hướng lấy người dân làm trung tâm, phát triển y tế công bằng, hiệu quả và bền vững. Cần tăng đầu tư cho y tế cơ sở, nâng cao chất lượng đội ngũ bác sĩ, điều dưỡng, mở rộng mạng lưới khám chữa bệnh từ xa và ứng dụng công nghệ số trong quản lý sức khỏe cộng đồng.
Bảo hiểm y tế toàn dân cần tiếp tục được mở rộng cả về phạm vi bao phủ lẫn chất lượng thụ hưởng, giảm gánh nặng chi phí y tế cho người dân. Đồng thời, cần tăng cường giáo dục sức khỏe, nâng cao ý thức phòng bệnh, dinh dưỡng hợp lý, rèn luyện thể chất và bảo vệ môi trường sống lành mạnh.
Gia đình, nhà trường và xã hội cũng cần phối hợp chặt chẽ trong việc hình thành lối sống khỏe mạnh, chăm sóc sức khỏe tinh thần và xây dựng cộng đồng an toàn, nhân văn. Việc chăm sóc sức khỏe không chỉ là trách nhiệm của ngành y tế mà là nhiệm vụ chung của toàn xã hội.
Quyền được chăm sóc sức khỏe là biểu hiện rõ nét của một xã hội tiến bộ và nhân văn. Một đất nước phát triển không chỉ được đo bằng tốc độ tăng trưởng kinh tế mà còn bằng tuổi thọ, chất lượng sống và sự an tâm của mỗi người dân khi được bảo vệ sức khỏe. Khi mọi người đều được tiếp cận dịch vụ y tế công bằng, chất lượng và kịp thời, đó chính là nền tảng vững chắc cho một Việt Nam khỏe mạnh, hạnh phúc và phát triển bền vững.
