Nhà ở không chỉ là nơi che mưa, che nắng mà còn là không gian sống cơ bản bảo đảm sự an toàn, ổn định và phẩm giá của mỗi con người. Quyền có nhà ở là một trong những quyền kinh tế, xã hội cơ bản, gắn chặt với quyền được sống, quyền được bảo đảm an sinh xã hội và quyền phát triển toàn diện của con người. Một mái nhà ổn định không chỉ giúp con người yên tâm lao động, học tập mà còn là nền tảng để xây dựng gia đình hạnh phúc, cộng đồng bền vững và xã hội văn minh.
Trong hệ thống pháp luật quốc tế, quyền có nhà ở được ghi nhận trong Tuyên ngôn thế giới về quyền con người năm 1948 và Công ước quốc tế về các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa năm 1966. Theo đó, mọi người đều có quyền được hưởng mức sống thích đáng cho bản thân và gia đình, bao gồm ăn, mặc, ở và các điều kiện sống cần thiết khác. Quyền có nhà ở không đơn thuần là sở hữu một căn nhà mà còn bao hàm quyền được sống trong điều kiện an toàn, vệ sinh, có hạ tầng thiết yếu, được bảo vệ khỏi nguy cơ bị cưỡng chế vô lý và được tiếp cận bình đẳng với chính sách nhà ở.Hiến pháp 2013 khẳng định “Công dân có quyền có nơi ở hợp pháp” (Điều 22), “Mọi người có quyền sở hữu về thu nhập hợp pháp, của cải để dành, nhà ở…” (Điều 32) và Nhà nước “có chính sách phát triển nhà ở, tạo điều kiện để mọi người có chỗ ở” (Điều 59). Các nội dung này đã được thể chế hóa bằng Luật Nhà ở 2014 và cụ thể hóa trong chính sách hỗ trợ người có công với cách mạng về nhà ở[1]. Để khuyến khích và thúc đẩy việc phát triển nhà ở cho công nhân thuê tại các khu công nghiệp, Chính phủ xem xét sửa đổi, bổ sung Luật Nhà ở, Luật Đất đai, Luật Kinh doanh bất động sản, Luật Đầu tư, Luật Đầu tư công theo hướng tách đối tượng người lao động đang làm việc tại các doanh nghiệp trong và ngoài khu công nghiệp ra khỏi đối tượng hưởng chính sách hỗ trợ về nhà ở xã hội, bổ sung chính sách về nhà ở cho người lao động làm việc tại các doanh nghiệp…Chính phủ đã có nhiều chính sách hỗ trợ phát triển nhà ở xã hội, như “Chiến lược Phát triển nhà ở quốc giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2045” với các yêu cầu, định hướng mới về nhà ở xã hội, nhà ở cho công nhân đáp ứng nhu cầu với giá cả phù hợp với khả năng chi trả của hộ gia đình có thu nhập trung bình, thu nhập thấp.\Nghị quyết số 11/NQ-CP ngày 30/01/2022 của Chính phủ về Chương trình phục hồi và phát triển kinh tế-xã hộitriển khai Nghị quyết 43 ngày 11/01/2022 của Quốc hội về chính sách tài khóa, tiền tệ, nhấn mạnh công tác bảo đảm an sinh xã hội và đời sống (trong đó có nhà ở) của người dân, nhất là người lao động, người nghèo, người yếu thế. Theo đó, Chính phủ triển khai các chính sách hỗ trợ tín dụng đối với nhà ở xã hội, nhà ở công nhân và cải tạo, xây dựng lại chung cư. Cụ thể, hỗ trợ khách hàng cá nhân vay thông qua Ngân hàng Chính sách xã hội với tổng số vốn 15.000 tỉ đồng, đồng thời triển khai gói tín dụng 120.000 tỉ đồng (triển khai từ tháng 4/2023 nay đã tăng lên 145.000 tỉ đồng) từ các ngân hàng thương mại cho vay ưu đãi phát triển nhà ở xã hội, nhà ở công nhân và cải, sửa chữa nhà ở với lãi suất thấp hơn 1,5%-2% so với lãi suất bình quân dài hạn của 4 ngân hàng thương mại nhà nước. Hai gói hỗ trợ này được thực hiện trong hai năm 2022 và 2023, được xem là động lực thúc đẩy phát triển nhà ở xã hội.
Việc xây dựng nhà ở xã hội theo Chiến lược phát triển nhà ở quốc gia tiếp tục được đẩy mạnh, góp phần đáp ứng ngày càng tốt hơn nhu cầu nhà ở của người dân, đặc biệt là người có công, người nghèo ở khu vực thường xuyên bị bão, lũ, ngập lụt, người thu nhập thấp tại đô thị. Theo Quyết định 90/QĐ-TTg ngày 18/01/2022 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững giai đoạn 2021 – 2025, ngân sách Trung ương đã bố trí 4.000 tỉ đồng để thực hiện Dự án Hỗ trợ nhà ở cho hộ nghèo, hộ cận nghèo trên địa bàn các địa phương nghèo từ năm 2022 – 2025..
Bên cạnh đó, Chính phủ đang triển khai Đề án đầu tư xây dựng ít nhất 1 triệu căn hộ nhà ở xã hội cho người thu nhập thấp và công nhân khu công nghiệp giai đoạn 2021–2030. Tính đến ngày 15/7/2025, trên phạm vi cả nước có 692 dự án nhà ở xã hội đang được triển khai với quy mô 633.559 căn hộ. Trong đó có 146 dự án đã hoàn thành với quy mô 103.717 căn; 124 dự án đang được xây dựng với quy mô 111.622 căn; và 422 dự án đã được chấp thuận chủ trương đầu tư với quy mô 418.220 căn.
Triển khai Nghị quyết số 201/2025/QH15, Nghị định số 192/2025/NĐ-CP của Chính phủ qui định chi tiết và biện pháp thi hành Nghị quyết số 201/2025/QH15 của Quốc hội về một số cơ chế, chính sách đặc thù phát triển nhà ở xã hội, trường hợp có nhà ở thuộc sở hữu của mình nhưng cách xa địa điểm làm việc được hưởng chính sách hỗ trợ về nhà ở xã hội.
Song song với việc cải thiện điều kiện nhà ở, chất lượng sống của người dân cũng tiếp tục được nâng lên. Trên phạm vi cả nước, tỉ lệ hộ gia đình sử dụng nguồn nước hợp vệ sinh luôn duy trì ở mức cao và tăng dần qua các năm; đến năm 2024 đạt 98,7%, tăng 0,1 điểm phần trăm so với năm 2023 và tăng 5,7 điểm phần trăm so với năm 2014.
Chỉ thị số 42/CT-TTg ngày 09/11/2024 về việc đẩy nhanh triển khai xóa nhà tạm, nhà dột nát trên địa bàn cả nước được tập trung triển khai. Năm 2025, cả nước đã hoàn thành hỗ trợ xóa nhà tạm, nhà dột nát cho 41.843 hộ người có công với cách mạng trên tổng số 266.511 căn nhà tạm, dột nát đã được hỗ trợ xây dựng và sửa chữa trên phạm vi cả nước.
[1] Quyết định số 22/2013/QĐ-TTg ngày 26/4/2013 của Thủ tướng Chính phủ, Chương trình xây dựng cụm tuyến dân cư và nhà ở vùng ngập lũ Đồng bằng sông Cửu Long theo Quyết định số 173/2001, Nghị định số 49/2011 của Chính phủ về phát triển và quản lý nhà ở xã hội, sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 100/2015/NĐ-CP ban hành ngày 06/11/2021, Nghị định số 99/2015/NĐ-CP quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật nhà ở, Nghị định số 100/2015/NĐ-CP về phát triển và quản lý nhà ở xã hội ban hành ngày 20/10/2015, Nghị định 101/2015/NĐ-CP số về cải tạo, xây dựng lại nhà chung cư ban hành ngày 20/10/2015, Quyết định số 48/2014/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về chương trình hỗ trợ người nghèo xây dựng nhà ở, phòng chống bão lụt khu vực miền Trung ban hành ngày 28/8/2014, Quyết định số 33/2015/QĐ-TTg về chính sách hỗ trợ nhà ở đối với hộ nghèo theo tiêu chuẩn nghèo giai đoạn 2011–2015 (Chương trình hỗ trợ hộ nghèo về nhà ở theo Quyết định số 167/2008/QĐ-TTg giai đoạn 2) ban hành ngày 10/8/2015.
Tuy nhiên, trên thực tế, việc bảo đảm quyền có nhà ở vẫn còn nhiều khó khăn và thách thức. Giá nhà tại các đô thị lớn tăng cao vượt xa khả năng chi trả của phần lớn người lao động, đặc biệt là người trẻ và công nhân nhập cư. Nguồn cung nhà ở xã hội còn hạn chế, thủ tục tiếp cận phức tạp, quỹ đất dành cho phát triển nhà ở xã hội ở nhiều nơi chưa được bảo đảm đúng mức. Tình trạng nhà ở xuống cấp, thiếu an toàn tại các khu trọ công nhân, khu dân cư tự phát vẫn phổ biến. Nhiều hộ dân ở vùng sâu, vùng xa, vùng bị ảnh hưởng bởi thiên tai vẫn sống trong điều kiện thiếu thốn, tạm bợ và dễ bị tổn thương.
Bên cạnh đó, quá trình đô thị hóa nhanh cũng đặt ra nhiều vấn đề như giải phóng mặt bằng, tái định cư, bảo đảm quyền lợi của người dân bị thu hồi đất. Nếu không được thực hiện công bằng, minh bạch và nhân văn, việc di dời, tái định cư có thể ảnh hưởng trực tiếp đến quyền có nhà ở và quyền ổn định cuộc sống của người dân.
Để bảo đảm tốt hơn quyền có nhà ở trong giai đoạn mới, trước hết cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật về nhà ở, đất đai và an sinh xã hội theo hướng công bằng, minh bạch và lấy người dân làm trung tâm. Cần đẩy mạnh phát triển nhà ở xã hội với cơ chế linh hoạt hơn về vốn, quỹ đất và thủ tục hành chính; khuyến khích doanh nghiệp tham gia đầu tư xây dựng nhà ở giá phù hợp cho người thu nhập thấp.
Đồng thời, cần ưu tiên các chương trình xóa nhà tạm, nhà dột nát ở vùng khó khăn; hỗ trợ người dân thích ứng với biến đổi khí hậu và thiên tai thông qua mô hình nhà ở an toàn, bền vững. Chính quyền địa phương phải bảo đảm việc tái định cư thực sự tốt hơn hoặc ít nhất bằng nơi ở cũ của người dân, tránh tình trạng mất đất, mất sinh kế và mất ổn định xã hội.
Gia đình và cộng đồng cũng cần được nâng cao nhận thức về quyền nhà ở như một quyền con người cơ bản chứ không chỉ là vấn đề tài sản cá nhân. Việc chăm lo chỗ ở cho người yếu thế, người già neo đơn, trẻ em mồ côi hay người khuyết tật phải trở thành trách nhiệm chung của toàn xã hội.
Quyền có nhà ở là nền móng của an sinh và phẩm giá con người. Một xã hội phát triển không chỉ được đo bằng những tòa nhà cao tầng hay tốc độ tăng trưởng kinh tế mà còn được đánh giá qua việc mỗi người dân có được sống trong một mái ấm an toàn, ổn định và nhân văn hay không. Khi mọi người đều có quyền tiếp cận nhà ở phù hợp, đó chính là biểu hiện rõ nét của công bằng xã hội, của sự phát triển bao trùm và của một quốc gia không để ai bị bỏ lại phía sau.
