Mỗi dịp 2/9, bên cạnh những hoạt động kỷ niệm Quốc khánh lại xuất hiện trên mạng xã hội một cách diễn giải: cần tách “đất nước”, “Nhà nước” và “chế độ”; từ đó cho rằng ngày 2/9/1945 chỉ đánh dấu sự ra đời của một chính thể, không phải ngày của dân tộc Việt Nam hòng phủ nhận hoặc hạ thấp ý nghĩa của Quốc khánh, đặt ngày 2/9 đối lập với khái niệm “đất nước”.
Quốc gia, Nhà nước và chính phủ không phải một khái niệm
Đất nước, hiểu theo nghĩa rộng, bao gồm lãnh thổ, cộng đồng dân cư, lịch sử, văn hóa và ý thức về một cộng đồng quốc gia. Nhà nước là thiết chế thực thi chủ quyền và quyền lực công trên lãnh thổ đó. Chính phủ là một bộ phận của bộ máy nhà nước và có thể thay đổi theo nhiệm kỳ hoặc biến động chính trị.
Bởi vậy, việc một ngày Quốc khánh gắn với sự kiện thành lập một nhà nước hay một chính thể cụ thể không tự động biến ngày đó thành “ngày riêng của chính quyền”.
Trên thế giới, rất nhiều ngày quốc gia bắt nguồn chính xác từ một biến cố chính trị: tuyên bố độc lập, cách mạng, thành lập nhà nước, thông qua hiến pháp hoặc giải phóng khỏi chế độ thuộc địa. Qua thời gian, ý nghĩa của chúng vượt khỏi chính phủ tại thời điểm sự kiện xảy ra để trở thành một bộ phận của ký ức quốc gia.
Việt Nam không phải ngoại lệ.
Ngày 2/9/1945, tại Quảng trường Ba Đình, Chủ tịch Hồ Chí Minh thay mặt Chính phủ lâm thời đọc Tuyên ngôn Độc lập, tuyên bố sự ra đời của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
Có thể tranh luận về từng giai đoạn của lịch sử Việt Nam. Nhưng không thể vì sự kiện ấy đồng thời khai sinh một nhà nước mới mà suy ra nó chỉ có ý nghĩa đối với bộ máy cầm quyền.
Nếu sử dụng logic đó một cách nhất quán, hàng loạt ngày quốc gia trên thế giới cũng sẽ phải bị coi là “ngày của một chế độ”.
Ngày 4/7 của Mỹ có phải chỉ là ngày của chính quyền năm 1776?
Trường hợp Hoa Kỳ rất đáng tham khảo. Ngày 4/7/1776, Quốc hội Lục địa thông qua Tuyên ngôn Độc lập, tuyên bố 13 thuộc địa tách khỏi sự cai trị của Anh. Chính trang thông tin của Chính phủ Hoa Kỳ xác định sự kiện này là nguồn gốc của Independence Day – ngày Độc lập 4/7.
Nhưng nước Mỹ năm 1776 rất khác nước Mỹ hiện nay.
Hiến pháp hiện hành chưa tồn tại. Cấu trúc liên bang ngày nay chưa được hình thành. Quyền bầu cử còn vô cùng hạn chế. Chế độ nô lệ vẫn tồn tại. Sau đó nước Mỹ trải qua nội chiến, hàng loạt tu chính án hiến pháp, mở rộng quyền công dân, thay đổi sâu sắc cơ cấu xã hội và quyền lực chính trị.
Không ai vì thế kết luận rằng ngày 4/7 chỉ thuộc về những người ký Tuyên ngôn Độc lập hoặc “chế độ năm 1776”.
Ngược lại, nó đã trở thành biểu tượng chung của quốc gia.
Điều đáng chú ý hơn là chính nền tảng hiến định của Mỹ cũng ra đời sau đó. Chính phủ Hoa Kỳ xác nhận Hiến pháp được thông qua tại Hội nghị Lập hiến năm 1787, tức 11 năm sau Tuyên ngôn Độc lập.
Như vậy, ngày quốc gia không nhất thiết phải là ngày mọi cấu trúc nhà nước hiện tại đã hoàn chỉnh. Nó thường đánh dấu một bước ngoặt có ý nghĩa kiến tạo chủ quyền và căn tính quốc gia.
Ngày 14/7 của Pháp càng cho thấy lịch sử không đơn giản
Pháp còn là trường hợp rõ hơn. Ngày 14/7 thường gắn với cuộc phá ngục Bastille năm 1789. Nhưng nước Pháp sau đó không đi trên một đường thẳng.
Từ cách mạng đến nền cộng hòa, rồi chế độ Khủng bố, Đốc chính, Đế chế Napoleon, phục hồi quân chủ, Cộng hòa thứ Hai, Đế chế thứ Hai, Cộng hòa thứ Ba, thứ Tư và cuối cùng là Cộng hòa thứ Năm hiện nay – thể chế chính trị Pháp đã nhiều lần thay đổi sâu sắc.
Nếu Quốc khánh chỉ thuộc về “chế độ đã tạo ra nó”, ngày 14/7 lẽ ra đã mất ý nghĩa từ lâu. Thực tế hoàn toàn ngược lại.
Bộ Ngoại giao Pháp cho biết ngày 14/7 được xác lập chính thức thành ngày lễ quốc gia năm 1880. Phía Pháp hiện diễn giải đây là dịp người Pháp tập hợp, kỷ niệm tự do, sự hòa hợp và đoàn kết dân tộc.
Năm 2026, Chính phủ Pháp tiếp tục gọi 14/7 là ngày “celebrating national unity” – kỷ niệm sự đoàn kết quốc gia. Đáng chú ý, ngay lịch sử biểu tượng của ngày 14/7 cũng nhiều tầng. Nó gợi đến cả cuộc phá ngục Bastille năm 1789 lẫn Fête de la Fédération năm 1790 – một lễ hội hướng tới hòa hợp và thống nhất dân tộc.
Điều đó cho thấy một ngày quốc gia có thể xuất phát từ xung đột chính trị rất dữ dội nhưng qua thời gian được cộng đồng tái diễn giải thành biểu tượng rộng hơn chính lực lượng chính trị đã tạo ra sự kiện ban đầu.
Indonesia: tuyên bố độc lập trước cả khi cuộc đấu tranh kết thúc
Indonesia lại cung cấp một góc nhìn khác gần Việt Nam hơn về bối cảnh lịch sử.
Ngày 17/8/1945, Sukarno và Mohammad Hatta tuyên bố nền độc lập của Indonesia sau khi Nhật đầu hàng. Nhưng tuyên bố ấy không có nghĩa ngay hôm sau mọi tranh chấp đã kết thúc. Indonesia còn phải trải qua nhiều năm xung đột và đấu tranh ngoại giao với Hà Lan trước khi chủ quyền được công nhận rộng rãi. Tuy vậy, Indonesia lấy ngày 17/8, tức ngày tuyên bố độc lập, làm ngày kỷ niệm độc lập quốc gia. Năm 2026, cổng thông tin chính thức của Indonesia tiếp tục tổ chức và giới thiệu các hoạt động kỷ niệm 81 năm độc lập trên toàn quốc vào ngày 17/8.
Điểm tương đồng đáng suy nghĩ nằm ở chỗ: một tuyên ngôn độc lập không nhất thiết có nghĩa toàn bộ cuộc đấu tranh bảo vệ nền độc lập đã hoàn tất.
Tuyên bố độc lập là một mốc. Bảo vệ và hiện thực hóa nền độc lập là cả một quá trình.
Bởi vậy, lập luận rằng ngày 2/9/1945 không thể là Quốc khánh vì sau đó Việt Nam vẫn phải chiến đấu bảo vệ nền độc lập đã đánh đồng hai vấn đề khác nhau: thời điểm tuyên bố chủ quyền quốc gia và quá trình bảo vệ chủ quyền ấy.
Thay đổi thể chế không nhất thiết xóa ngày chung của quốc gia
Lịch sử thế giới còn cho thấy một hiện tượng đáng chú ý khác: các quốc gia có thể thay đổi hiến pháp, chính phủ, thậm chí hình thức nhà nước, nhưng vẫn kế thừa nhiều biểu tượng, ký ức và ngày kỷ niệm quốc gia.
Pháp hiện là Cộng hòa thứ Năm, nhưng vẫn kỷ niệm một sự kiện từ năm 1789.
Hoa Kỳ hiện vận hành theo Hiến pháp năm 1787, nhưng Quốc khánh lại gắn với Tuyên ngôn năm 1776.
Indonesia đã trải qua những giai đoạn chính trị rất khác nhau từ thời Sukarno, Suharto đến thời kỳ Reformasi, nhưng ngày 17/8 vẫn là ngày độc lập chung.
Điểm quan trọng ở đây không phải chứng minh mọi quốc gia đều giống Việt Nam. Mỗi nước có lịch sử riêng. Điều cần chứng minh chỉ đơn giản hơn: không tồn tại quy luật rằng một ngày lễ bắt nguồn từ sự ra đời của một chính thể thì chỉ thuộc về chính thể ấy.
Chính lịch sử quốc tế bác bỏ cách suy luận đó.
Đừng biến sự khác biệt lịch sử thành đường ranh chia rẽ cộng đồng
Điều đáng lo ngại nhất không phải việc có người đặt câu hỏi “2/9 là ngày của ai?”. Xã hội trưởng thành phải đủ sức tiếp nhận những câu hỏi như vậy.
Vấn đề nằm ở cách câu hỏi đôi khi được sử dụng để dựng lên hai cộng đồng đối lập: người kỷ niệm Quốc khánh bị quy thành “ủng hộ chế độ”; người có cách nhìn khác được tự nhận là đại diện cho “đất nước đích thực”.
Cách chia đôi ấy không giúp hiểu lịch sử tốt hơn. Nó chỉ biến lịch sử thành công cụ xác định phe.
Kinh nghiệm từ Pháp đặc biệt đáng suy ngẫm. Cuộc Cách mạng năm 1789 từng tạo ra những chia rẽ vô cùng sâu sắc, thậm chí đẫm máu. Nhưng nước Pháp hiện đại không thể tồn tại nếu mỗi thế hệ tiếp tục sử dụng ngày 14/7 để phân loại ai là hậu duệ cách mạng, ai là hậu duệ bảo hoàng.
Ngày quốc gia có một chức năng quan trọng hơn: tạo ra một không gian ký ức đủ rộng để những người có cách nhìn khác nhau vẫn nhận ra mình thuộc về cùng một cộng đồng.
Quốc khánh sẽ có ý nghĩa hơn khi thuộc về nhân dân
Vì vậy, điều cần chấn chỉnh trên môi trường Internet không phải là cấm tranh luận về ngày 2/9.
Ngược lại, cần khuyến khích những cuộc tranh luận dựa trên sử liệu, luật pháp và so sánh quốc tế.
Điều cần tránh là đánh tráo khái niệm để biến Quốc khánh thành phép thử lòng trung thành chính trị, dù phép thử ấy được sử dụng từ phía nào.
Không nên suy luận rằng người kỷ niệm 2/9 thì không được quyền phê bình chính sách. Cũng không thể vì không đồng tình với một chính sách hiện tại mà viết lại ý nghĩa của sự kiện năm 1945.
Một môi trường Internet văn minh phải đủ chỗ cho cả niềm tự hào và phản biện, nhưng không dành chỗ cho việc biến quan điểm thành sự thật lịch sử bằng cách lược bỏ dữ kiện.
Hoa Kỳ đã thay đổi rất nhiều kể từ năm 1776 nhưng vẫn kỷ niệm ngày 4/7. Pháp đã trải qua nhiều nền cộng hòa, đế chế và quân chủ kể từ 1789 nhưng vẫn giữ ngày 14/7. Indonesia đã trải qua nhiều giai đoạn chính trị nhưng ngày 17/8 vẫn nối các thế hệ trong ký ức độc lập. Những ví dụ ấy không phải khuôn mẫu để áp đặt cho Việt Nam; chúng chỉ chứng minh một điều quan trọng: ngày Quốc khánh có khả năng vượt khỏi chính phủ và thể chế tại thời điểm lịch sử để trở thành tài sản ký ức của cả quốc gia.
Ngày 2/9 cũng nên được nhìn trong chiều kích ấy.
Nhà nước có trách nhiệm gìn giữ và tổ chức Quốc khánh, nhưng ý nghĩa của Quốc khánh không nên bị thu hẹp thành tài sản của bộ máy nhà nước. Nó thuộc về những con người đang sống trên đất nước này, những thế hệ đã góp phần xây dựng và bảo vệ đất nước, và cả những thế hệ sẽ tiếp tục quyết định Việt Nam trở thành một quốc gia như thế nào.
Quốc khánh vì thế không nên là đường ranh để hỏi “anh thuộc phe nào?”. Một ngày Quốc khánh thực sự có sức sống phải giúp xã hội trả lời một câu hỏi lớn hơn: dù khác biệt quan điểm, chúng ta có thể cùng thuộc về một đất nước hay không?
Đó cũng là thông điệp cần được củng cố trên không gian mạng: tranh luận lịch sử bằng chứng cứ, phản biện chính sách bằng lý lẽ, không lấy khác biệt chính trị để tước bỏ ký ức chung của cộng đồng. Một Internet văn minh không đòi mọi người nghĩ giống nhau; nó đòi hỏi chúng ta bất đồng mà không xuyên tạc sự thật và không biến lịch sử thành công cụ chia rẽ xã hội.
