Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm thăm cấp Nhà nước tới Nga trong lúc xung đột Nga–Ukraine chưa kết thúc. Gần như ngay lập tức, trên mạng xuất hiện cách diễn giải quen thuộc: Việt Nam đang “ngả về Nga”, chuyến thăm Moskva là dấu hiệu Hà Nội “chọn phe”.
Nghe có vẻ hợp lý nếu chỉ nhìn vào một điểm đến. Nhưng đặt Moskva vào toàn bộ bản đồ ngoại giao Việt Nam, lập luận ấy lập tức bộc lộ một vấn đề: nếu đã “chọn phe”, tại sao rời Nga lại sang Pháp?
Chuyến công tác từ ngày 7 đến 12/9 được thiết kế với hai điểm đến có vị trí rất khác nhau trong bàn cờ địa chính trị. Nga đang đối đầu gay gắt với phương Tây. Trong khi đó, Pháp vừa là thành viên NATO, thành viên chủ chốt của EU, vừa là Ủy viên thường trực Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc.
Reuters trước chuyến đi còn đặt Moskva và Paris trong một lịch trình đối ngoại rộng hơn, với các chuyến đi Mỹ và Canada dự kiến tiếp nối trong tháng 9. Nói cách khác, nhìn vào cả hành trình thay vì cắt riêng một chặng, thứ hiện lên không phải quỹ đạo “ngả về Nga”, mà gần như ngược lại: mạng lưới quan hệ của Việt Nam đang được mở rộng theo nhiều hướng.
Đây chính là điểm thường bị bỏ qua trong cách tư duy “chọn phe”.
Quan hệ Việt–Nga không bắt đầu từ cuộc chiến Ukraine. Đó là mối quan hệ được hình thành qua nhiều thập niên, trải rộng từ năng lượng, dầu khí, giáo dục, khoa học-công nghệ đến quốc phòng. Hàng nghìn người Việt từng được đào tạo tại Liên Xô và Nga. Nhiều dự án hợp tác đã tồn tại rất lâu trước khi cuộc xung đột hiện nay xuất hiện.
Bởi vậy, duy trì và phát triển quan hệ với Nga không đồng nghĩa Việt Nam phải tán thành mọi hành động của Nga, cũng như hợp tác sâu rộng với Mỹ hay Pháp không có nghĩa Việt Nam phải sao chép toàn bộ quan điểm đối ngoại của Washington hoặc Paris.
Đó là sự khác biệt giữa quan hệ quốc gia với quốc gia và chọn phe trong một cuộc xung đột.
Điều đáng chú ý hơn là Việt Nam nhiều lần khẳng định lập trường đối với Ukraine dựa trên những nguyên tắc tương đối nhất quán: tôn trọng Hiến chương Liên hợp quốc, luật pháp quốc tế, độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ; giải quyết bất đồng bằng biện pháp hòa bình, đối thoại và ngoại giao.
Vì vậy, có thể đặt câu hỏi liệu chuyến thăm Nga vào thời điểm này tác động thế nào đến quan hệ với Ukraine hay phương Tây. Đó là câu hỏi chính sách hoàn toàn chính đáng. Nhưng từ việc một lãnh đạo Việt Nam tới Moskva rồi kết luận Việt Nam đã “chọn phe Nga” là một bước nhảy logic quá xa.
Thực tế còn đặt ra một câu hỏi thú vị hơn.
Nếu sang Nga là “thân Nga”, sang Pháp có phải “thân phương Tây”? Nếu phát triển Đối tác chiến lược toàn diện với Mỹ là “ngả Mỹ”, vậy quan hệ đặc biệt với Lào, quan hệ với Trung Quốc, Nga, Nhật Bản, Ấn Độ, Australia và ASEAN phải được gọi là gì?
Nếu áp dụng máy móc logic “đi thăm ai là chọn phe người đó”, cuối cùng Việt Nam sẽ phải… chọn tất cả các phe cùng lúc.
Đó chính là sự vô lý của cách nhìn ngoại giao bằng những chiếc nhãn.
Một số tài khoản chống đối còn cố đẩy câu chuyện xa hơn, mô tả Việt Nam như một nước nhỏ phải “đu dây” giữa các cường quốc, khi thì chịu sức ép của Trung Quốc, lúc lại phụ thuộc Mỹ hoặc cần Nga làm đối trọng. Tư liệu theo dõi dư luận cũng ghi nhận những nội dung kiểu này xuất hiện quanh chuyến công tác.
Nhưng “đu dây” và độc lập chiến lược là hai khái niệm khác nhau.
Đu dây hàm ý không có điểm tựa của chính mình, chỉ nghiêng bên này rồi nghiêng bên kia để tồn tại. Còn độc lập, tự chủ là xác định lợi ích của mình trước, sau đó lựa chọn lĩnh vực hợp tác với từng đối tác trên cơ sở lợi ích ấy.
Việt Nam cần Nga về những lĩnh vực Nga có thế mạnh. Việt Nam cần Pháp về những lĩnh vực Pháp có lợi thế. Việt Nam cần thị trường, vốn và công nghệ của Mỹ. Việt Nam đồng thời cần duy trì quan hệ ổn định với Trung Quốc, nước láng giềng lớn và một đối tác kinh tế hàng đầu. Và ASEAN vẫn là không gian chiến lược trực tiếp gắn với an ninh và phát triển của Việt Nam.
Không có điều nào bắt buộc phải triệt tiêu điều còn lại.
Thậm chí, trong một thế giới phân cực ngày càng mạnh, khả năng nói chuyện được với nhiều phía mới là một loại tài sản chiến lược.
Vì thế, câu hỏi đáng đặt ra sau chuyến thăm Moskva không phải đơn giản là “Việt Nam chọn Nga hay phương Tây?”.
Câu hỏi đúng hơn phải là: Việt Nam có giữ được quyền tự mình lựa chọn đối tác, lĩnh vực và giới hạn hợp tác phù hợp với lợi ích quốc gia hay không?
Moskva hôm nay, Paris ngày mai và những thủ đô khác sau đó đang cung cấp một phần câu trả lời.
Độc lập, tự chủ không có nghĩa là đứng một mình. Càng không phải đóng cửa với một nước để chứng minh mình thân thiện với nước khác. Độc lập thực sự là có đủ bản lĩnh để hợp tác với nhiều phía mà không giao quyền quyết định lợi ích quốc gia của mình cho bất kỳ phía nào.
Trong một thế giới thích ép các quốc gia vào những chiếc hộp “phe ta – phe họ”, giữ được quyền lựa chọn ấy mới là điều đáng giá.
