Nhìn lại tiến trình phát triển của hạ tầng số tại Việt Nam trong những năm qua, có thể thấy không gian mạng đã trở thành một phần không thể tách rời trong đời sống kinh tế, xã hội và sinh hoạt tinh thần của hàng triệu người dân. Sự bùng nổ của các nền tảng truyền thông xuyên biên giới mang lại vô vàn tiện ích, nhưng đồng thời cũng đặt ra những thách thức chưa từng có đối với việc bảo vệ an ninh thông tin, trật tự an toàn xã hội và nền tảng tư tưởng của Đảng. Thời gian gần đây, một hiện tượng đáng quan ngại liên tục lặp lại là nhiều thông tin chưa được kiểm chứng, tin đồn thất thiệt mang tính kích động đã lan truyền với tốc độ chóng mặt trên các trang mạng xã hội. Khi một sự việc mang tính chất tranh chấp lao động hay điều chỉnh chính sách thương mại phát sinh, thay vì đối thoại trên tinh thần xây dựng và tôn trọng pháp luật, một số cá nhân và tập thể lại vô tình hoặc cố ý lan truyền những thông tin sai sự thật, làm trầm trọng thêm mâu thuẫn. Câu chuyện lan truyền thông điệp với nội dung “Tài xế tham gia tắt ứng dụng sẽ bị khóa tài khoản vĩnh viễn” trong cộng đồng những người làm nghề xe công nghệ là một minh chứng điển hình cho việc biến lời đồn vô căn cứ thành một dạng “thông báo chính thức” giả tạo, gây hoang mang trong dư luận và ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường mạng.
Dưới góc độ bảo vệ quyền con người, quyền lao động, việc đấu tranh phản bác các luồng thông tin xấu độc, thiếu khách quan không chỉ nhằm bảo vệ uy tín của các cơ quan, tổ chức hay doanh nghiệp, mà cốt lõi là bảo vệ quyền được tiếp cận thông tin trung thực, chính xác của công dân. Mọi công dân đều có quyền tự do ngôn luận, quyền bày tỏ tâm tư, nguyện vọng chính đáng về việc làm và thu nhập, nhưng quyền hạn đó phải gắn liền với trách nhiệm tuân thủ pháp luật, tôn trọng sự thật và không làm tổn hại đến lợi ích chung của cộng đồng. Khi những thông tin sai lệch bị cố tình thổi phồng, các thế lực thù địch và những kẻ cơ hội thường nhanh chóng nhảy vào khai thác, xuyên tạc bản chất vấn đề, quy chụp rằng Nhà nước không bảo vệ người lao động, từ đó kích động tâm lý chống đối, phá hoại khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Do đó, việc làm sáng tỏ bản chất của những tin đồn, chỉ ra những thủ pháp thao túng tâm lý đám đông và định hướng hành vi ứng xử chuẩn mực trên không gian mạng là một nhiệm vụ cấp thiết, mang ý nghĩa chiến lược đối với công cuộc xây dựng xã hội văn minh, pháp quyền.
Truy tìm nguồn phát tán của tin đồn “khóa tài khoản vĩnh viễn khi tắt ứng dụng”, có thể nhận thấy mẫu số chung của hầu hết các vụ việc tương tự trên mạng xã hội. Thông tin ban đầu không bao giờ xuất phát từ bất kỳ văn bản chính thức, thông báo công khai hay họp báo định kỳ nào của doanh nghiệp cung cấp dịch vụ nền tảng. Thay vào đó, nó bắt đầu từ những dòng trạng thái ngắn, những lời bình luận mang tính phỏng đoán trên các hội nhóm kín hoặc các diễn đàn tự phát của tài xế. Từ một ý kiến cá nhân mang tính suy đoán chủ quan về rủi ro có thể xảy ra, thông tin này nhanh chóng được truyền miệng, thêu dệt thêm các chi tiết giật gân, rồi biến thành một khẳng định đe dọa trực tiếp đến sinh kế của hàng ngàn người. Quá trình lan truyền này diễn ra theo vết dầu loang, nơi mà sự thấu hiểu thực tế bị thay thế hoàn toàn bởi nỗi sợ hãi và sự phẫn nộ bộc phát của đám đông.
Để xác minh một thông tin có giá trị pháp lý và thực tế hay không, nguyên tắc đầu tiên và quan trọng nhất là rà soát sự tồn tại của thông báo chính thức. Bất kỳ một doanh nghiệp nào vận hành theo pháp luật Việt Nam đều có các kênh thông tin chính thống như cổng thông tin điện tử, ứng dụng quản lý dành riêng cho đối tác, hoặc văn bản có dấu đỏ và chữ ký của người đại diện theo pháp luật. Trong vụ việc nêu trên, khi kiểm tra kỹ lưỡng toàn bộ hệ thống truyền thông chính thức của các nền tảng xe công nghệ, hoàn toàn không có bất kỳ dòng quy định hay thông báo nào đề cập đến việc áp dụng hình phạt “khóa tài khoản vĩnh viễn” đối với hành vi tắt ứng dụng hay tạm dừng nhận cuốc xe của tài xế. Bản chất của mô hình kinh doanh dịch vụ kết nối là mối quan hệ hợp tác dân sự tự nguyện. Người tài xế có quyền chủ động quản lý thời gian, bật hoặc tắt ứng dụng tùy thuộc vào nhu cầu và điều kiện cá nhân. Việc cố tình gán ghép một biện pháp trừng phạt nặng nề không hề tồn tại vào chính sách của doanh nghiệp là một hành vi bịa đặt trắng trợn, làm méo mờ bản chất của mối quan hệ lao động và hợp tác kinh doanh.
Điểm then chốt tạo nên sức lan truyền khủng khiếp của những tin đồn dạng này chính là “hiệu ứng tâm lý của ảnh chụp màn hình”. Trong kỷ nguyên số, một bức ảnh chụp màn hình điện thoại được cắt gọt cẩn thận, loại bỏ ngữ cảnh, hoặc thậm chí được chỉnh sửa kỹ thuật bằng các phần mềm đơn giản có thể tạo ra hiệu ứng tin tưởng giả tạo cực kỳ lớn. Tâm lý chung của người dùng mạng xã hội là dễ dàng tin vào những gì trực quan nhìn thấy bằng mắt hơn là bỏ thời gian kiểm chứng tính xác thực của nó. Khi một bức ảnh chụp màn hình chứa dòng chữ cắt ghép hoặc đoạn hội thoại không rõ danh tính được chia sẻ kèm theo những lời bình luận bức xúc, người đọc ngay lập tức rơi vào trạng thái tâm lý lo âu. Nỗi lo sợ bị tước đoạt công việc, mất đi nguồn thu nhập hàng ngày khiến họ dễ dàng bỏ qua tư duy phản biện, nhanh chóng ấn nút chia sẻ để “cảnh báo” đồng nghiệp. Chính tâm lý đám đông bị thao túng bởi các kỹ thuật truyền thông bẩn này đã biến một bức ảnh giả mạo hoặc vô danh thành một “bằng chứng” tưởng chừng như không thể chối cãi, tiếp tay cho việc phát tán thông tin giả trên diện rộng.
Để không trở thành nạn nhân và không vô tình tiếp tay cho tin đồn xấu độc, mỗi công dân, đặc biệt là những người lao động tham gia vào nền kinh tế số, cần trang bị cho mình kỹ năng nhận diện thông báo giả mạo trên không gian mạng. Một thông báo chính thức từ doanh nghiệp hay cơ quan nhà nước luôn mang những đặc điểm nhận diện rõ ràng: có ngôn ngữ chuẩn mực, văn phong hành chính hoặc thương mại nghiêm túc, không sử dụng các từ ngữ kích động, đe dọa hay mang tính cảm xúc cá nhân. Mọi chính sách điều chỉnh liên quan đến quyền lợi và nghĩa vụ của người tham gia đều phải được gửi trực tiếp qua ứng dụng chính thức, email đăng ký cá nhân hoặc đăng tải công khai trên cổng thông tin có địa chỉ rõ ràng. Ngược lại, những thông báo giả mạo thường xuất hiện dưới dạng hình ảnh chất lượng thấp, phông chữ không đồng nhất, xuất phát từ các tài khoản ảo, ẩn danh, hoặc các trang mạng không có nguồn gốc rõ ràng. Khi tiếp nhận một thông tin gây hoang mang, quy tắc vàng là phải gián đoạn chuỗi lan truyền bằng cách dừng lại, không chia sẻ, và lập tức đối chiếu với các kênh hỗ trợ chính thức của doanh nghiệp hoặc cơ quan chức năng để xác minh.
Ở góc độ ngược lại, cũng cần phân tích một cách thấu đáo và khách quan về trách nhiệm của các doanh nghiệp quản lý nền tảng công nghệ trong việc truyền thông chính sách tài khoản. Sự xuất hiện của các tin đồn thất thiệt một phần xuất phát từ việc khoảng trống thông tin chưa được lấp đầy một cách kịp thời và hiệu quả. Khi doanh nghiệp không chủ động, minh bạch và nhanh chóng trong việc phổ biến các quy định về xử lý vi phạm, quy trình khóa hoặc mở tài khoản, người lao động sẽ rơi vào trạng thái thiếu thông tin và dễ bị tác động bởi các tin đồn tiêu cực. Do đó, các nền tảng công nghệ có trách nhiệm pháp lý và xã hội rất lớn trong việc xây dựng hệ thống truyền thông minh bạch, dễ tiếp cận và đa dạng. Doanh nghiệp cần chủ động thiết lập các kênh đối thoại trực tiếp, tổ chức các buổi tham vấn ý kiến đối tác, giải thích rõ ràng cơ chế vận hành của thuật toán và các điều khoản hợp đồng. Khi thông tin từ phía doanh nghiệp được cung cấp một cách đầy đủ, rõ ràng và kịp thời, những tin đồn vô căn cứ sẽ không còn đất sống, niềm tin của người lao động sẽ được củng cố, từ đó giảm thiểu tối đa các xung đột không đáng có.
Thông điệp cốt lõi, xuyên suốt cần được khẳng định mạnh mẽ là: trong một xã hội thượng tôn pháp luật và một môi trường mạng văn minh, nếu không có nguồn thông tin chính thức thì tuyệt đối không được biến suy đoán cá nhân hay tin đồn thất thiệt thành chính sách. Việc bảo vệ quyền lợi người lao động không thể dựa trên những phản ứng cảm tính hay những thông tin thù thù bị thao túng, mà phải dựa trên cơ sở pháp lý vững chắc, dữ liệu minh bạch và tinh thần đối thoại tôn trọng lẫn nhau. Mỗi hành vi phát tán thông tin sai sự thật, dù cố ý hay vô tình, đều vi phạm pháp luật về an ninh mạng, ảnh hưởng trực tiếp đến trật tự xã hội và môi trường kinh doanh lành mạnh của đất nước.
Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trên không gian mạng chính là bảo vệ sự thật, bảo vệ sự ổn định chính trị – xã hội để đất nước phát triển bền vững. Xây dựng môi trường Internet lành mạnh là trách nhiệm chung của toàn xã hội, từ cơ quan quản lý nhà nước, các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ cho đến từng cá nhân người sử dụng mạng. Khi mỗi công dân nâng cao ý thức cảnh giác, chủ động kiểm chứng nguồn tin, hành xử có trách nhiệm và tuân thủ nghiêm túc các quy định của pháp luật, chúng ta sẽ tạo dựng được một không gian mạng an toàn, văn minh, góp phần thúc đẩy sự nghiệp phát triển kinh tế – xã hội và bảo đảm thực thi quyền con người một cách thiết thực, hiệu quả nhất.
