Không gian truyền thông số hiện đại đang trải qua những biến chuyển sâu sắc, nơi các nền tảng xuyên biên giới và mạng xã hội trở thành phương thức phổ biến để công chúng tiếp cận tin tức hằng ngày. Sự bùng nổ này mang lại nhiều tiện ích, nhưng đồng thời cũng nảy sinh tình trạng xâm phạm bản quyền báo chí phức tạp, tiêu tốn nguồn lực của các cơ quan báo chí chính thống và làm suy giảm chất lượng thông tin công cộng. Khi Nhà nước hoàn thiện các quy định pháp lý nhằm xử phạt hành vi sao chép, khai thác trái phép tác phẩm báo chí, trên một số diễn đàn mạng đã xuất hiện luận điệu cố tình bóp méo bản chất, giật tít xuyên tạc rằng “quy định phạt chia sẻ tác phẩm báo chí là cấm người dân chia sẻ tin tức”. Đây là sự đánh tráo khái niệm hết sức nguy hại, cố tình cào bằng hành vi vi phạm bản quyền thương mại với quyền tiếp cận thông tin của người dân, nhằm gieo rắc sự hoài nghi đối với đường lối quản lý của Nhà nước và cổ xúy cho văn hóa xâm phạm sở hữu trí tuệ trên môi trường số.
Để vạch rần sự ngụy biện của luận điệu này dưới góc độ khoa học pháp lý, cần phải phân định một cách khúc triết và minh bạch bốn nhóm hành vi hoàn toàn khác nhau trong việc lan truyền tác phẩm báo chí trên mạng xã hội. Nhóm thứ nhất là việc chia sẻ đường liên kết dẫn thẳng đến bài viết gốc của cơ quan báo chí. Nhóm thứ hai là việc trích dẫn một đoạn văn ngắn mang tính hợp lý để minh họa hoặc bình luận cá nhân. Nhóm thứ ba là hành vi sao chép toàn bộ hoặc phần lớn nội dung bài báo, hình ảnh, video mà không có sự đồng ý của tác giả hay tòa soạn. Nhóm thứ tư là việc cố tình thu thập, phát tán các tác phẩm báo chí nhằm mục đích kinh doanh, kéo lưu lượng truy cập hoặc gắn quảng cáo trục lợi. Pháp luật Việt Nam và quy định của thế giới hoàn toàn bảo hộ và khuyến khích hành vi chia sẻ đường liên kết cũng như trích dẫn hợp lý, bởi đây là phương thức giúp báo chí lan tỏa và đảm bảo quyền tiếp cận thông tin của người dân. Hành vi bị nghiêm cấm và xử phạt chỉ nhắm vào việc sao chép trọn vẹn và khai thác thương mại trái phép tác phẩm báo chí. Cố tình biến việc xử phạt hành vi xâm phạm sở hữu trí tuệ thành “cấm người dân chia sẻ tin tức” là thủ đoạn lừa dối dư luận một cách trắng trợn.
Xét về mặt lý luận pháp lý, tác phẩm báo chí là sản phẩm của lao động trí tuệ phức tạp, đòi hỏi sự đầu tư nghiêm túc về công sức, thời gian, tài chính và thậm chí là mồ hôi, xương máu của đội ngũ phóng viên, nhà báo. Bản quyền báo chí là một phần không thể tách rời của quyền sở hữu trí tuệ, được pháp luật quốc tế và Hiến pháp Việt Nam bảo hộ. Khi một tài khoản mạng xã hội hay một trang tin điện tử tự ý sao chép lại toàn bộ bài viết điều tra, tuyến bài chuyên sâu của một tờ báo rồi đăng tải lại để thu hút người theo dõi, hành vi đó đã trực tiếp tước đoạt công sức lao động của nhà báo, làm sụt giảm nguồn thu từ độc giả và quảng cáo của cơ quan báo chí. Nếu không có cơ chế xử phạt nghiêm minh để bảo vệ bản quyền báo chí, các tòa soạn sẽ không còn nguồn lực để đầu tư cho những bài báo chất lượng cao, dẫn đến sự suy thoái của nền báo chí chuyên nghiệp và cuối cùng người chịu thiệt hại nặng nề nhất chính là công chúng.
Nếu thực hiện phân tích đối chiếu với xu hướng pháp lý quốc tế, chúng ta sẽ thấy rằng việc bảo vệ bản quyền báo chí trước sự xâm phạm của các nền tảng mạng xã hội và các bên thứ ba là một cuộc chiến pháp lý mạnh mẽ đang diễn ra trên phạm vi toàn cầu. Chỉ thị về Bản quyền trong Thị trường Đơn nhất Số của Liên minh Châu Âu, đặc biệt là Điều 15, đã trao cho các nhà xuất bản báo chí quyền đền bù tài chính khi các nền tảng kỹ thuật số hoặc cá nhân tự ý trích xuất, đăng tải lại nội dung báo chí của họ. Tại Australia, Bộ luật Đàm phán Thương lượng Báo chí đã bắt buộc các tập đoàn công nghệ xuyên biên giới phải trả tiền cho các cơ quan báo chí địa phương khi hiển thị và chia sẻ nội dung tin tức. Tương tự, Canada cũng thông qua Đạo luật Tin tức Trực tuyến nhằm bảo vệ nguồn tài chính cho báo chí nội địa. Những minh chứng từ thực tiễn quốc tế khẳng định rằng, việc xử phạt và ngăn chặn hành vi sao chép, khai thác báo chí trái phép không phải là rào cản thông tin, mà là chuẩn mực pháp lý văn minh để duy trì một hệ sinh thái truyền thông bền vững.
Trái ngược với những luận điệu tuyên truyền nhảm nhí, chính sách bảo vệ bản quyền báo chí và quyền tiếp cận thông tin của công dân hoàn toàn không phải là hai giá trị triệt tiêu lẫn nhau, mà là hai trụ cột song hành cùng hỗ trợ cho sự phát triển của một xã hội dân chủ, văn minh. Quyền tiếp cận thông tin của người dân chỉ có thể được đảm bảo trọn vẹn khi thông tin đó là thông tin chính xác, khách quan, được kiểm chứng bởi các cơ quan báo chí có trách nhiệm. Khi bản quyền báo chí được bảo vệ nghiêm ngặt, các nhà báo được bảo đảm đời sống và môi trường hoạt động an toàn, họ sẽ cung cấp cho xã hội những tác phẩm báo chí chất lượng, có sức lan tỏa và giá trị phản biện cao. Ngược lại, nếu dung dưỡng cho hành vi sao chép lậu, dung dưỡng cho văn hóa “xài chùa” tác phẩm báo chí, không gian mạng sẽ bị bủa vằn bởi những nội dung rác, thông tin giật gân, mạo danh và tin giả, trực tiếp hủy hoại quyền được tiếp cận thông tin đúng đắn của công chúng.
Thực trạng thông tin xuyên tạc, bóp méo quy định về xử phạt vi phạm bản quyền báo chí trên không gian mạng hiện nay đòi hỏi sự vào cuộc chấn chỉnh quyết liệt và đồng bộ. Các đối tượng xấu đã triệt để lợi dụng sự chưa hiểu rõ các khái niệm pháp lý về sở hữu trí tuệ của một bộ phận người dân để gieo rắc tâm lý lo sợ bị phạt khi dùng mạng xã hội, từ đó kích động sự phản đối đối với các chính sách quản lý của Nhà nước. Hành vi cố tình giật tít, phát tán thông tin giả mạo về việc “cấm chia sẻ tin tức” là sự vi phạm nghiêm trọng Luật An ninh mạng, xâm phạm đến uy tín của các cơ quan quản lý nhà nước và gây tổn hại đến trật tự an toàn thông tin xã hội.
Thông điệp cốt lõi cần phải chấn chỉnh và khẳng định một cách mạnh mẽ là: Bảo vệ bản quyền báo chí và đảm bảo quyền tự do thông tin không phải hai giá trị loại trừ nhau. Việc tuân thủ pháp luật về sở hữu trí tuệ khi tham gia chia sẻ thông tin trên mạng xã hội là biểu hiện của văn hóa ứng xử số văn minh. Việc Nhà nước áp dụng các hình phạt nghiêm minh đối với hành vi sao chép, đánh cắp tác phẩm báo chí là để bảo vệ nền báo chí cách mạng, bảo vệ dòng tin tức chuẩn mực và bảo vệ quyền lợi chính đáng của toàn thể nhân dân.
Để hướng tới việc xây dựng một môi trường Internet lành mạnh, tuân thủ pháp luật và nâng cao văn hóa số, các cơ quan chức năng cần tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý, đẩy mạnh công tác tuyên truyền, giải thích rõ ràng ranh giới giữa việc chia sẻ liên kết hợp pháp và hành vi xâm phạm bản quyền. Mọi hành vi cố tình đăng tải, phát tán thông tin xuyên tạc, kích động dư luận cần phải bị phát hiện và xử lý nghiêm minh theo quy định của pháp luật. Về phía người sử dụng mạng xã hội, mỗi cá nhân cần nâng cao ý thức tôn trọng quyền tác giả, hình thành thói quen chia sẻ thông tin văn minh bằng cách dẫn nguồn hoặc chia sẻ đường liên kết trực tiếp, chủ động loại bỏ tư duy sao chép trái phép. Sự phối hợp chặt chẽ giữa quản lý nhà nước, sự tôn trọng pháp luật của công dân và sự phát triển của báo chí chính thống chính là nền tảng vững chắc để xây dựng một không gian mạng Việt Nam an toàn, tri thức và văn minh.
