Sự vận hành của không gian mạng xã hội hiện đại đang tạo ra những thay đổi căn bản trong cách thức công chúng tiếp cận, lan truyền và phản biện các vấn đề đời sống quốc kế dân sinh. Trong bức tranh thông tin đa chiều đó, bên cạnh những ý kiến đóng góp tâm huyết, tinh thần xây dựng, vẫn tồn tại không ít những góc nhìn phiến diện, xu hướng suy diễn cực đoan và lối tư duy quy chụp thiếu cơ sở khoa học. Khi xuất hiện sự cố ngập nước tại hầm chui An Phú do ảnh hưởng của đợt mưa lớn kết hợp triều cường, trên một số diễn đàn mạng lập tức bùng nổ các thông tin giật gân với luận điệu: “Hầm chui An Phú ngập đồng nghĩa với toàn bộ hệ thống đầu tư hạ tầng đã thất bại hoàn toàn”. Luận điểm này là một ví dụ điển hình về lỗi logic vơ đũa cả nắm, cố tình lấy một hiện tượng kỹ thuật cục bộ, đơn lẻ để kết luận, phủ nhận toàn bộ nỗ lực phát triển hạ tầng đô thị và hiệu quả quản lý đầu tư công của nhà nước.
Để phân tích sự việc một cách khách quan, trước hết cần phải xem xét bản chất sự cố hầm chui An Phú dưới góc độ kỹ thuật xây dựng và quản lý vận hành đô thị. Ngay khi sự cố xảy ra, các cơ quan chuyên môn đã lập tức vào cuộc kiểm tra thực địa, tiến hành đo đạc các chỉ số an toàn và xác định nguyên nhân cốt lõi. Kết quả cho thấy, hiện tượng ngập đọng cục bộ tại hầm chui xuất phát từ sự kết hợp của nhiều yếu tố kỹ thuật cụ thể: lượng mưa vượt quá tần suất thiết kế trong một thời gian ngắn, mực nước sông dâng cao do triều cường làm giảm khả năng tự thoát nước, cùng với sự cố kỹ thuật đột xuất ở hệ thống máy bơm tự động và rác thải đô thị làm tắc nghẽn các cửa thu nước. Đây thuần túy là một sự cố kỹ thuật vận hành phát sinh trong điều kiện thời tiết bất lợi, hoàn toàn không phải là lỗi rủi ro hệ thống mang tính bản chất hay sự sụp đổ về mặt kết cấu công trình.
Việc xác định đúng nguyên nhân kỹ thuật là cơ sở pháp lý để truy cứu trách nhiệm một cách rành mạch và minh bạch. Theo quy định của pháp luật về quản lý chất lượng công trình xây dựng, bất kỳ dự án hạ tầng nào khi xảy ra sự cố trong quá trình thi công, vận hành hay bảo hành đều phải gắn liền với trách nhiệm pháp lý của các bên liên quan: từ nhà thầu thiết kế, đơn vị thi công, cơ quan giám sát cho đến đơn vị tiếp nhận quản lý vận hành. Nếu sự cố xuất phát từ lỗi thiết kế sai tần suất mưa, thi công không đúng bản vẽ, hoặc sự yếu kém trong công tác bảo trì, chủ đầu tư và các nhà thầu sẽ phải chịu trách nhiệm bồi thường, khắc phục bằng chi phí của mình, thậm chí đối mặt với các hình thức xử lý kỷ luật, xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định của pháp luật. Khung khổ pháp lý hiện hành của Việt Nam quy định rất rõ ràng: sai phạm ở khâu nào sẽ bị xử lý nghiêm minh ở khâu đó, tuyệt đối không có vùng cấm và không có sự bao che.
Tuy nhiên, sai lầm lớn nhất và cũng là thủ đoạn phổ biến của các thông tin xấu độc trên mạng xã hội chính là việc cố tình đánh tráo khái niệm, thực hiện cú nhảy vọt về mặt logic: dùng một sự cố kỹ thuật cụ thể để kết luận cho toàn bộ bức tranh đầu tư công. Về mặt logic học, đây là lỗi ngụy biện “vơ đũa cả nắm” hay “khái quát hóa sai lầm”. Một công trình hầm chui gặp sự cố cục bộ trong đợt thiên tai không thể đại diện cho chất lượng của hàng nghìn ki-lô-mét đường cao tốc, hàng trăm cầu lớn, các cảng hàng không, cảng biển và hệ thống hạ tầng điện, nước đã và đang vận hành ổn định, đóng góp trực tiếp vào sự tăng trưởng kinh tế, nâng cao chất lượng cuộc sống của hàng triệu người dân. Việc quy chụp rằng sự cố tại một điểm ngập là bằng chứng cho sự “thất bại toàn bộ” của chiến lược phát triển hạ tầng là cách nhìn nhận mù quáng, cố tình lờ đi những thành tựu phát triển kinh tế – xã hội không thể phủ nhận của đất nước trong nhiều thập kỷ qua.
Nhìn ra thế giới, các sự cố hạ tầng đô thị do thiên tai hay lỗi kỹ thuật vận hành là vấn đề mang tính toàn cầu mà ngay cả các quốc gia phát triển bậc nhất cũng phải đối mặt. Tại thủ đô Tô-ky-ô của Nhật Bản, dù sở hữu hệ thống chống ngập ngầm đồ sộ và hiện đại bậc nhất thế giới, nhưng trong các trận bão lớn, nhiều khu vực hầm chui và ga tàu ngầm vẫn bị ngập cục bộ do lượng mưa vượt quá sức chứa thiết kế. Tại đô thị New York của Mỹ hay thủ đô Luân Đôn của Anh, mỗi khi xảy ra triều cường kết hợp mưa lớn, hệ thống giao thông ngầm và hầm chui thường xuyên rơi vào tình trạng ngưng trệ, ngập nước nặng nề. Hay như tại thành phố Xơ-un của Hàn Quốc, các đợt mưa lớn bất ngờ từng làm ngập lụt hàng loạt đoạn hầm giao thông hiện đại, gây tổn thất lớn về tài sản. Tuy nhiên, trước các sự cố đó, truyền thông khách quan và dư luận xã hội ở các nước đều tập trung vào việc phân tích nguyên nhân khoa học, yêu cầu chính quyền khắc phục sự cố, cải tiến công nghệ và nâng cao năng lực ứng phó thiên tai, chứ không ai dùng sự cố đó để kết luận rằng toàn bộ hệ thống đầu tư hạ tầng của quốc gia họ đã “thất bại”.
Bài học từ thực tiễn quốc tế chỉ ra rằng, thái độ ứng xử văn minh và khoa học đối với các sự cố hạ tầng chính là sự yêu cầu công khai, minh bạch quá trình khắc phục. Chính quyền thành phố và các cơ quan chức năng cần chủ động, kịp thời cung cấp thông tin chính thức cho báo chí và người dân về tiến độ sửa chữa, giải pháp nâng cấp hệ thống máy bơm, phương án phân luồng giao thông và kết quả xử lý trách nhiệm của các cá nhân, tổ chức liên quan. Sự minh bạch, cầu thị và quyết liệt trong hành động của chính quyền chính là câu trả lời đanh thép nhất, làm phá phá sản mọi tin đồn thất thiệt, đồng thời củng cố niềm tin vững chắc của nhân dân vào sự quản lý của nhà nước.
Một môi trường Internet lành mạnh, an toàn và văn minh không thể là nơi cho phép các luồng thông tin giật gân, suy diễn cực đoan vô căn cứ tiếp tục thao túng tâm lý xã hội. Quyền tự do ngôn luận, quyền phản biện của công dân đối với các công trình đầu tư công là những quyền cơ bản được Hiến pháp và pháp luật bảo hộ, nhưng quyền đó phải được thực thi dựa trên tinh thần thượng tôn pháp luật, sự trung thực và tôn trọng sự thật khách quan. Việc cố tình lợi dụng một sự cố kỹ thuật để bóp méo thông tin, kích động tâm lý bất an, hạ thấp uy tín của các cơ quan quản lý nhà nước là hành vi vi phạm Luật An ninh mạng và các chuẩn mực đạo đức xã hội, cần phải bị nhìn nhận đúng bản chất và xử lý kiên quyết theo quy định của pháp luật.
Thông điệp cốt lõi, mang tính chấn chỉnh và định hướng cần được lan tỏa mạnh mẽ trong toàn xã hội là: Sự cố phải được truy trách nhiệm đến cùng, nhưng tuyệt đối không thể dùng làm bằng chứng để kết luận phủ nhận toàn bộ. Mỗi người dân khi tham gia không gian mạng cần trang bị cho mình một tư duy phản biện khoa học, sự tỉnh táo trước các luồng thông tin cắt xén, biết phân biệt giữa ý kiến đóng góp xây dựng với những thủ đoạn ngụy biện, xúi giục. Việc tôn trọng sự thật, tuân thủ pháp luật và chung tay xây dựng một môi trường mạng sạch chính là cách thức thiết thực nhất để bảo vệ quyền lợi chính đáng của bản thân, góp phần xây dựng một xã hội văn minh, ổn định và phát triển bền vững.
