Khi Vingroup tuyên bố khởi kiện, Phương Ngô từng công khai nói rằng các bài viết của mình “dựa trên sự thật”, khẳng định sẵn sàng ra tòa tại Canada và tuyên bố: “Hãy để sự thật được lên tiếng!”. Bà cũng nói tin tưởng hệ thống tư pháp Canada sẽ là nơi “sự thật được phơi bày”. Đó là một cách nói rất rõ: nếu có tranh chấp về thông tin, hãy đưa chứng cứ ra trước một tòa án độc lập để phân xử. Đến ngày 29/7/2026, vụ việc có một bước ngoặt đáng chú ý. Thẩm phán Justice Milman của Tòa án Tối cao British Columbia bác yêu cầu anti-SLAPP của Phương Ngô, đồng nghĩa vụ kiện của Vingroup không bị chặn ở giai đoạn này và được tiếp tục theo thủ tục thông thường. Đây chưa phải bản án cuối cùng xác định ai đúng, ai sai. Nhưng nó cũng không phải một chi tiết có thể xem nhẹ.
Muốn hiểu ý nghĩa của quyết định này, trước hết cần hiểu anti-SLAPP là gì. Luật của British Columbia cho phép người bị kiện yêu cầu tòa bác sớm một vụ kiện nếu vụ kiện phát sinh từ phát ngôn về vấn đề công chúng. Đây là cơ chế nhằm bảo vệ việc tham gia tranh luận xã hội, tránh tình trạng người có tiền hoặc tổ chức lớn dùng kiện tụng chỉ để làm người khác sợ mà im tiếng. Nhưng luật không quy định rằng cứ nói về vấn đề công chúng thì đương nhiên được miễn khỏi mọi vụ kiện. Sau khi bị đơn chứng minh phát ngôn liên quan lợi ích công chúng, vụ kiện vẫn có thể tiếp tục nếu nguyên đơn cho thấy có cơ sở để tin rằng yêu cầu kiện có giá trị đáng kể, bị đơn không có một biện hộ hợp lệ và thiệt hại đủ nghiêm trọng để lợi ích của việc tiếp tục xét xử lớn hơn lợi ích của việc bảo vệ phát ngôn đó. Đó là chính cấu trúc Điều 4 của luật British Columbia.
Vì vậy, điều cần nói chính xác là: Phương Ngô chưa bị tòa Canada kết luận đã phỉ báng Vingroup trong bản án cuối cùng. Vingroup cũng chưa được tuyên thắng toàn bộ vụ kiện. Nhưng yêu cầu chặn vụ kiện từ sớm của Phương Ngô đã không thành công. Theo nội dung phán quyết được VTC News dẫn lại, tòa cho rằng vụ kiện có đủ cơ sở để đi tiếp, vấn đề về biện hộ của bị đơn cần được xem xét và thiệt hại danh tiếng mà phía nguyên đơn nêu ra đủ nghiêm trọng để vụ việc tiếp tục được giải quyết. Đây là điểm rất quan trọng, bởi nó khác hoàn toàn với cách hiểu đơn giản rằng chỉ cần gắn một bài viết với “tự do ngôn luận” hoặc “lợi ích công chúng” thì người viết sẽ tự động đứng ngoài trách nhiệm pháp lý.
Điều này càng đáng chú ý khi đặt cạnh chính lời Phương Ngô nói trước khi vụ kiện diễn ra. Tháng 9/2025, bà tuyên bố các nội dung mình đăng là “dựa trên sự thật”, nói sẵn sàng hợp tác nếu Vingroup kiện tại Canada và thể hiện sự tin tưởng vào hệ thống tư pháp nước này. Vậy thì khi vụ việc thực sự đi vào hệ thống tư pháp Canada, cách hợp lý nhất cũng chính là để quá trình đó diễn ra đến nơi đến chốn. Nếu những cáo buộc có căn cứ, bị đơn có cơ hội đưa tài liệu, nguồn tin và lập luận ra bảo vệ mình. Nếu doanh nghiệp cho rằng mình bị phỉ báng, doanh nghiệp cũng phải chứng minh thiệt hại và đáp ứng các yêu cầu của pháp luật. Tòa án mới là nơi cân những thứ đó, chứ không phải số lượt thích hay số người chia sẻ trên Facebook.
Ở đây cũng cần phân biệt rất rõ giữa “ý kiến” và “cáo buộc sự việc”. Một người có thể nói “tôi không thích sản phẩm này”, “tôi cho rằng cách kinh doanh đó không hợp lý” hay “theo tôi doanh nghiệp này xử lý khủng hoảng kém”. Đó chủ yếu là đánh giá, quan điểm. Nhưng nếu một người khẳng định doanh nghiệp thực hiện một hành vi cụ thể như gian lận, lừa đảo, làm giả nguồn gốc, thao túng hay thực hiện một hành vi trái pháp luật thì câu chuyện đã khác. Những câu như vậy có thể được hiểu là khẳng định một sự việc có thật đã xảy ra. Khi bị tranh chấp, người nói có thể phải chỉ ra căn cứ của mình. Tự do biểu đạt bảo vệ quyền nêu quan điểm và tham gia tranh luận, nhưng không tự động biến mọi khẳng định về người khác thành thứ không cần kiểm chứng.
Chính vì vậy, cách nói “bị kiện vì nói sự thật” cũng chưa đủ để chứng minh một vụ kiện là nhằm “bịt miệng”. Người bị kiện tất nhiên có quyền cho rằng vụ kiện nhằm gây áp lực cho mình. Nhưng đó cũng là một nhận định cần được tòa xem xét. Cơ chế anti-SLAPP tồn tại chính để làm việc này. Nếu một vụ kiện thực sự chỉ nhằm làm người phát biểu sợ hãi và im tiếng, luật cho phép tòa dừng nó từ sớm. Ngược lại, nếu vụ kiện vượt qua được bước kiểm tra đó, điều có thể nói ở thời điểm hiện tại chỉ là tòa chưa thấy đủ căn cứ để chặn vụ kiện và cho rằng tranh chấp cần tiếp tục được xem xét. Không nên biến quyết định ấy thành “Vingroup đã thắng”, nhưng cũng không thể biến nó thành chuyện chẳng có ý nghĩa gì.
Đây mới là điểm dễ bị đánh tráo trong các tranh luận về tự do ngôn luận trên mạng. Có người đặt vấn đề như thể chỉ tồn tại hai lựa chọn: hoặc cho phép nói bất cứ điều gì, hoặc đó là “bịt miệng”. Thực tế pháp luật dân sự ở nhiều nước không vận hành đơn giản như vậy. Quyền nói tồn tại cùng với quyền bảo vệ danh dự và uy tín. Người dân có quyền chỉ trích doanh nghiệp. Nhà báo có quyền điều tra. Người hoạt động xã hội có quyền đặt câu hỏi và đưa ra thông tin mà họ cho là có lợi cho công chúng. Nhưng doanh nghiệp hoặc cá nhân bị nhắc tới cũng có quyền đưa tranh chấp ra tòa nếu họ cho rằng một cáo buộc là sai và gây thiệt hại. Khi hai quyền va vào nhau, nhiệm vụ của tòa án là xác định ranh giới nằm ở đâu.
Bởi vậy, vụ Phương Ngô không nên được kể theo kiểu “Canada đã tuyên bà sai”, vì hiện chưa có bản án cuối cùng như vậy. Nhưng cũng không nên dùng hai chữ “tự do ngôn luận” để tạo cảm giác rằng ngay từ đầu Vingroup không có quyền đưa vụ việc ra tòa. Chính Tòa án Tối cao British Columbia đã bác yêu cầu chặn vụ kiện ở giai đoạn anti-SLAPP và để vụ án tiếp tục. Theo luật của British Columbia, muốn đi qua cửa này, vụ kiện phải đáp ứng những điều kiện cụ thể chứ không chỉ cần nguyên đơn nói rằng mình bị tổn hại.
Và cuối cùng, có lẽ nên trở lại đúng câu Phương Ngô từng nói: “Hãy để sự thật được lên tiếng”. Điều đó hoàn toàn hợp lý. Nhưng để sự thật được lên tiếng thì cả hai phía phải đưa tài liệu của mình ra, chịu sự kiểm tra của tòa và chấp nhận rằng một phát ngôn trên mạng không trở thành đúng chỉ vì người đăng tự tin vào nó. Vingroup cũng không tự động đúng chỉ vì đã vượt qua vòng anti-SLAPP. Vụ kiện còn phải tiếp tục và kết quả cuối cùng vẫn phải chờ tòa xác định. Nhưng có một điều đã rõ hơn sau quyết định ngày 29/7: tại chính hệ thống pháp luật mà Phương Ngô từng bày tỏ tin tưởng, “tự do ngôn luận” không phải một tấm thẻ chỉ cần giơ lên là mọi tranh chấp về tính đúng sai của thông tin lập tức kết thúc. Muốn nói mình có sự thật, bước tiếp theo rất đơn giản: đưa sự thật ấy ra trước tòa.
