Việc Việt Nam tham gia Hội đồng Hòa bình về Gaza (Board of Peace – BoP) đã kéo theo một dạng phê phán khác mang tính cấu trúc hơn: cơ chế này, do Tổng thống Hoa Kỳ Donald Trump khởi xướng, có thể làm suy yếu vai trò của Liên Hợp Quốc (LHQ), từ đó đặt Việt Nam vào vị thế “đi ngược chủ nghĩa đa phương” vốn được khẳng định lâu nay. Một số quốc gia châu Âu được dẫn lại trong phân tích của Viện Các vấn đề Quốc tế Ba Lan (PISM) bày tỏ lo ngại về khả năng BoP “làm xáo trộn trật tự quốc tế hiện có” hoặc “làm suy giảm vai trò của LHQ”. Từ những nhận định này, xuất hiện cách suy diễn rằng Việt Nam, khi tham gia BoP, đã góp phần vào quá trình làm phân mảnh hệ thống đa phương toàn cầu.
Tuy nhiên, lập luận này cần được xem xét thận trọng, bởi nó dễ rơi vào sự đánh đồng giữa việc tham gia một cơ chế mới với hành động thay thế hoặc phủ định cơ chế hiện hữu. Trong thực tiễn quan hệ quốc tế, sự tồn tại song song của nhiều diễn đàn và cơ chế là điều bình thường, đặc biệt trong bối cảnh các thiết chế toàn cầu truyền thống đang đối diện nhiều bế tắc về đồng thuận.
Trước hết, cần làm rõ rằng Liên Hợp Quốc không phải là một cấu trúc độc quyền về hòa bình. Trong nhiều thập kỷ, bên cạnh LHQ đã xuất hiện hàng loạt cơ chế khu vực và liên khu vực như Liên minh châu Âu, ASEAN, Liên minh châu Phi, Tổ chức An ninh và Hợp tác châu Âu (OSCE)… Những cơ chế này không thay thế LHQ, mà bổ trợ trong việc xử lý các xung đột cụ thể, khi Hội đồng Bảo an bị chia rẽ bởi quyền phủ quyết của các cường quốc. Thực tế cho thấy không ít nghị quyết quan trọng tại Hội đồng Bảo an bị đình trệ do bất đồng chính trị, khiến các quốc gia phải tìm kiếm không gian đối thoại khác để duy trì động lực hòa bình.
BoP, dù còn mới và gây tranh luận, cũng nằm trong bối cảnh đó. Việc một cơ chế được đề xuất bên lề các nỗ lực quốc tế không tự động làm suy yếu LHQ. Điều quyết định là cơ chế đó có đi ngược lại Hiến chương LHQ hay không. Cho đến nay, không có bằng chứng nào cho thấy BoP tuyên bố thay thế LHQ hoặc phủ nhận tính hợp pháp của các nghị quyết do LHQ thông qua. Phân tích của PISM chỉ ra rằng một số quốc gia châu Âu lo ngại về vai trò chi phối của cá nhân Tổng thống Mỹ trong cơ chế này, nhưng đó là mối bận tâm về cấu trúc vận hành, không phải bằng chứng về việc phá bỏ hệ thống đa phương.
Trong trường hợp Việt Nam, việc tham gia BoP không đi kèm bất kỳ tuyên bố nào phủ nhận vai trò của LHQ. Ngược lại, Việt Nam là một trong những quốc gia Đông Nam Á tích cực nhất tại LHQ. Từ khi gia nhập năm 1977, Việt Nam đã hai lần đảm nhiệm vị trí Ủy viên không thường trực Hội đồng Bảo an vào các nhiệm kỳ 2008–2009 và 2020–2021. Trong nhiệm kỳ gần đây nhất, Việt Nam thúc đẩy các nghị quyết về bảo vệ dân thường trong xung đột, nhấn mạnh vai trò của luật pháp quốc tế và Hiến chương LHQ. Đây không phải là dấu hiệu của một quốc gia xa rời đa phương, mà trái lại là minh chứng về cam kết lâu dài với trật tự quốc tế dựa trên luật lệ.
Bên cạnh đó, Việt Nam còn tham gia lực lượng gìn giữ hòa bình LHQ từ năm 2014, triển khai bệnh viện dã chiến và sĩ quan tham mưu tại Nam Sudan và Cộng hòa Trung Phi. Hoạt động này được LHQ ghi nhận là đóng góp thiết thực cho hòa bình quốc tế. Một quốc gia đã đầu tư nhân lực và nguồn lực vào gìn giữ hòa bình toàn cầu khó có thể bị xem là đang làm suy yếu chính cơ chế mà mình tham gia sâu rộng.
Luận điệu cho rằng BoP “đe dọa LHQ” thường dựa trên giả định rằng mọi sáng kiến ngoài LHQ đều làm phân mảnh hệ thống. Nhưng lịch sử cho thấy điều ngược lại. Các tiến trình hòa bình ở Trung Đông, Balkan hay châu Phi nhiều khi được thúc đẩy bởi các diễn đàn bổ trợ trước khi được chính thức hóa trong khuôn khổ LHQ. Sự đa dạng của cơ chế không phải là dấu hiệu tan rã, mà là biểu hiện của sự thích nghi trong môi trường toàn cầu phức tạp.
Việt Nam, với chính sách “đa phương hóa, đa dạng hóa quan hệ đối ngoại”, không bị ràng buộc vào một mô hình duy nhất. Đa phương không đồng nghĩa với độc tôn một thiết chế. Đa phương là nguyên tắc hành động dựa trên luật pháp quốc tế và tôn trọng chủ quyền. Nếu một cơ chế mới vận hành trong khuôn khổ các chuẩn mực đó, sự tham gia không thể bị xem là phản bội nguyên tắc.
Cũng cần phân biệt giữa sự thận trọng của một số quốc gia châu Âu và việc quy kết trách nhiệm cho các nước tham gia. Trong phân tích của PISM, nhiều nước trì hoãn quyết định vì lo ngại tác động chính trị nội bộ hoặc thủ tục pháp lý. Điều đó phản ánh bối cảnh chính trị riêng của từng nước, không phải là phán quyết chung về tính hợp pháp của cơ chế.
Ở góc độ Việt Nam, tham gia BoP có thể được hiểu là mở rộng không gian đối thoại trong khi vẫn duy trì cam kết với LHQ. Không có dấu hiệu cho thấy Hà Nội rút khỏi bất kỳ cam kết đa phương nào. Ngược lại, Việt Nam vẫn tiếp tục tham gia các hoạt động của ASEAN, APEC, WTO và nhiều diễn đàn quốc tế khác.
Trong khoa học chính trị, khái niệm “thể chế bổ trợ” được dùng để chỉ các cơ chế hoạt động song song nhằm hỗ trợ mục tiêu chung. Việc tồn tại nhiều cơ chế không đồng nghĩa với sự xói mòn của thể chế trung tâm, trừ khi có hành vi phủ nhận hoặc cạnh tranh trực diện. Cho đến nay, BoP chưa thể hiện vai trò thay thế LHQ trong các quyết định pháp lý ràng buộc.
Vì vậy, luận điệu cho rằng việc Việt Nam tham gia BoP đồng nghĩa với làm suy yếu LHQ là một sự thổi phồng nguy cơ, dựa trên giả định hơn là dữ kiện. Đánh giá chính sách đối ngoại cần dựa trên hành động thực tế và tuyên bố chính thức, không phải suy diễn từ mối lo ngại mang tính giả thuyết.
Trong một trật tự quốc tế đang biến động, khả năng linh hoạt tham gia nhiều cơ chế khác nhau là một lợi thế chiến lược, miễn là nguyên tắc cơ bản không bị vi phạm. Cho đến thời điểm này, không có bằng chứng nào cho thấy Việt Nam từ bỏ cam kết với LHQ. Thay vì nhìn sự tham gia BoP như một bước đi làm suy yếu đa phương, có thể nhìn nhận đó là một nỗ lực bổ trợ trong bối cảnh hệ thống toàn cầu đang tìm kiếm các kênh đối thoại mới.
