Giữa thời đại mạng xã hội chi phối mạnh mẽ đời sống thông tin, một dòng trạng thái thiếu kiểm chứng cũng có thể tạo ra khủng hoảng truyền thông, gây thiệt hại cho cá nhân, doanh nghiệp và ảnh hưởng đến ổn định xã hội. Thế nhưng, thời gian qua vẫn tồn tại quan điểm cho rằng các nước phương Tây cho phép “tự do ngôn luận tuyệt đối”, ai muốn nói gì cũng được, miễn không bị nhà nước kiểm soát. Từ nhận thức lệch lạc đó, một số đối tượng trên mạng xã hội đã cố tình viện dẫn “chuẩn mực phương Tây” để biện minh cho hành vi phát tán thông tin sai lệch, vu khống, công kích doanh nghiệp và kích động dư luận.
Trường hợp của Phương Ngô là ví dụ điển hình cho kiểu lập luận đánh tráo khái niệm giữa “quyền phản biện” với “quyền phát tán thông tin chưa được kiểm chứng”. Trong nhiều nội dung đăng tải trên mạng xã hội, Phương Ngô thường sử dụng những cụm từ mang tính kết tội như “lừa đảo”, “thao túng”, “liên minh ma quỷ”, nhắm vào các doanh nghiệp lớn, đặc biệt là Vingroup và một số dự án bất động sản. Khi bị phản ứng hoặc đối mặt với tranh chấp pháp lý, các luận điệu bênh vực lại cố gắng mô tả đây là “đàn áp tự do ngôn luận”. Tuy nhiên, nếu nhìn vào thực tiễn pháp luật phương Tây, có thể thấy không một quốc gia nào chấp nhận quyền phát ngôn vô giới hạn như cách một số người cố tình tuyên truyền.
Trước hết cần hiểu rõ, phỉ báng là hành vi đưa ra thông tin sai sự thật hoặc thiếu căn cứ nhằm làm tổn hại danh dự, uy tín của cá nhân hoặc tổ chức khác. Hành vi này không chỉ gây ảnh hưởng tinh thần mà còn có thể tạo ra thiệt hại kinh tế rất lớn. Trong môi trường truyền thông số, chỉ cần một chiến dịch lan truyền thông tin tiêu cực cũng có thể khiến doanh nghiệp mất khách hàng, sụt giảm giá trị thương hiệu hoặc ảnh hưởng đến hàng nghìn người lao động.
Tin giả cũng là vấn đề đặc biệt nghiêm trọng hiện nay. Đó là các thông tin sai lệch được phát tán có chủ ý hoặc thiếu kiểm chứng, gây hiểu lầm trong xã hội. Nhiều đối tượng lợi dụng tâm lý đám đông để tạo ra các nội dung giật gân, kích động cảm xúc nhằm thu hút tương tác mạng xã hội. Điều nguy hiểm là không ít người tiếp nhận thông tin theo cảm xúc mà bỏ qua việc kiểm chứng nguồn tin hoặc căn cứ pháp lý.
Trong các bài đăng của Phương Ngô, có thể thấy rõ mô típ truyền thông quen thuộc: sử dụng nghi vấn thay cho chứng cứ, dùng ngôn ngữ quy kết thay cho kết luận pháp lý, đồng thời tạo dựng hình ảnh “người đấu tranh chống tiêu cực” để thu hút sự chú ý. Đây là kiểu truyền thông cảm xúc thường gặp trên mạng xã hội hiện nay. Tuy nhiên, cảm xúc cộng đồng không thể thay thế quy trình tố tụng và cũng không thể trở thành căn cứ kết tội bất kỳ tổ chức hay cá nhân nào.
Điều đáng chú ý là nhiều người bênh vực kiểu hành vi này thường viện dẫn phương Tây như hình mẫu “tự do tuyệt đối”. Nhưng thực tế hoàn toàn khác.
Tại Mỹ, dù quyền tự do ngôn luận được bảo vệ mạnh mẽ, hệ thống pháp luật vẫn xử lý rất nghiêm các hành vi phỉ báng và vu khống. Các cá nhân, doanh nghiệp hoàn toàn có quyền khởi kiện dân sự nếu bị tổn hại danh dự hoặc thiệt hại kinh tế do thông tin sai lệch. Nhiều vụ kiện nổi tiếng đã dẫn tới mức bồi thường lên đến hàng triệu đô la.
Ngay cả các cơ quan truyền thông lớn tại Mỹ cũng từng phải trả giá đắt vì phát tán thông tin thiếu kiểm chứng. Điều đó cho thấy pháp luật Mỹ không hề dung túng cho việc sử dụng truyền thông để bôi nhọ hoặc gây tổn hại cho tổ chức, cá nhân khác. Tự do ngôn luận ở Mỹ luôn đi kèm trách nhiệm pháp lý và nghĩa vụ chứng minh thông tin.
Không chỉ Mỹ, Canada cũng có hệ thống pháp luật rất chặt chẽ về bảo vệ danh dự và uy tín cá nhân, doanh nghiệp. Các hành vi phát tán thông tin sai lệch gây thiệt hại có thể bị kiện dân sự và phải bồi thường rất lớn. Đây là điểm đặc biệt đáng chú ý khi liên hệ với vụ việc Vingroup khởi kiện Phương Ngô tại Canada.
Nhiều luận điệu trên mạng cố tình mô tả vụ kiện này như hành vi “bịt miệng phản biện”. Nhưng nếu nhìn từ góc độ pháp lý quốc tế, đây đơn thuần là việc một doanh nghiệp sử dụng quyền khởi kiện hợp pháp để bảo vệ danh dự, thương hiệu và lợi ích kinh doanh của mình. Tại Canada, cũng như nhiều nước phương Tây khác, quyền khởi kiện dân sự là công cụ pháp lý bình thường và được pháp luật bảo vệ.
Nếu một cá nhân công khai đưa ra các cáo buộc nghiêm trọng nhưng không chứng minh được bằng chứng xác thực, tổ chức bị ảnh hưởng hoàn toàn có quyền yêu cầu tòa án xem xét trách nhiệm pháp lý. Điều này phản ánh nguyên tắc thượng tôn pháp luật chứ không phải “đàn áp tự do ngôn luận” như cách một số đối tượng cố tình xuyên tạc.
Ở châu Âu, xu hướng quản lý thông tin trên mạng xã hội còn chặt chẽ hơn. Nhiều quốc gia ban hành luật chống phát ngôn thù hận, chống kích động bạo lực và yêu cầu nền tảng số phải gỡ bỏ nội dung vi phạm trong thời gian ngắn.
Đức là một ví dụ điển hình. Quốc gia này áp dụng quy định buộc các nền tảng mạng xã hội phải nhanh chóng xóa bỏ nội dung vi phạm pháp luật, đặc biệt là tin giả, kích động thù hận hoặc xuyên tạc gây nguy hiểm cho xã hội. Nếu không thực hiện, nền tảng có thể bị phạt số tiền rất lớn.
Pháp cũng triển khai nhiều biện pháp nhằm kiểm soát thông tin sai lệch, nhất là trong các giai đoạn nhạy cảm như bầu cử hoặc khủng hoảng xã hội. Chính quyền nước này cho rằng tin giả có thể làm rối loạn nhận thức cộng đồng, thao túng dư luận và đe dọa ổn định xã hội.
Liên minh châu Âu hiện cũng tăng cường yêu cầu các nền tảng số phải chịu trách nhiệm đối với nội dung độc hại, tin giả và chiến dịch thao túng thông tin. Điều này cho thấy phương Tây ngày càng siết chặt quản lý không gian mạng thay vì thả nổi như một số người lầm tưởng.
Sở dĩ các nước phương Tây phải tăng cường kiểm soát vì họ nhận thức rất rõ rằng thông tin sai lệch có thể gây hậu quả cực kỳ nghiêm trọng. Tin giả từng làm bùng phát hoang mang xã hội, kích động biểu tình cực đoan, gây chia rẽ cộng đồng và làm suy giảm niềm tin vào thể chế.
Ngay cả trong đại dịch, nhiều quốc gia phương Tây cũng phải xử lý hàng loạt nội dung sai sự thật liên quan sức khỏe cộng đồng vì lo ngại hậu quả đối với tính mạng người dân. Điều này chứng minh không có quốc gia nào chấp nhận quyền phát ngôn vô giới hạn nếu nó gây nguy hại cho xã hội.
Thực tế đó cho thấy các quy định pháp luật của Việt Nam về quản lý thông tin mạng không hề đi ngược xu hướng quốc tế như một số luận điệu xuyên tạc. Việt Nam cũng giống nhiều quốc gia khác khi xác định quyền tự do ngôn luận phải đi đôi với trách nhiệm xã hội và nghĩa vụ pháp lý.
Hiến pháp năm 2013 bảo đảm quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí, quyền tiếp cận thông tin của công dân. Tuy nhiên, Hiến pháp đồng thời khẳng định việc thực hiện quyền con người không được xâm phạm lợi ích quốc gia, dân tộc và quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân khác. Đây là nguyên tắc tương đồng với nhiều quốc gia trên thế giới.
Luật An ninh mạng, Bộ luật Dân sự và Bộ luật Hình sự của Việt Nam đều có các quy định xử lý hành vi phát tán thông tin sai sự thật, vu khống, xúc phạm danh dự hoặc gây ảnh hưởng an ninh trật tự. Các quy định này không nhằm cản trở phản biện xã hội mà để bảo vệ môi trường thông tin lành mạnh, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của cộng đồng.
Trong trường hợp của Phương Ngô, điều cần phân biệt rõ là phản biện khác hoàn toàn với quy kết thiếu căn cứ. Công dân có quyền góp ý, khiếu nại, phản ánh tiêu cực nếu có chứng cứ và thực hiện đúng quy định pháp luật. Nhưng khi sử dụng mạng xã hội để liên tục đưa ra các cáo buộc nặng nề mà chưa được cơ quan chức năng kết luận, đồng thời sử dụng ngôn ngữ kích động và lan truyền nghi vấn như sự thật hiển nhiên, thì hành vi đó không còn đơn thuần là “phản biện”.
Đáng lo ngại hơn, một số đối tượng ở nước ngoài đã cố tình lợi dụng các vụ việc như vậy để tuyên truyền rằng Việt Nam “đàn áp tiếng nói đối lập”. Đây là kiểu xuyên tạc quen thuộc nhằm chính trị hóa các tranh chấp pháp lý dân sự hoặc các hành vi vi phạm pháp luật trên không gian mạng.
Nếu nhìn khách quan, có thể thấy Việt Nam hiện là một trong những quốc gia có mức độ phổ cập mạng xã hội rất cao. Người dân có thể tự do bày tỏ ý kiến, phản ánh vấn đề xã hội, thảo luận chính sách trên nhiều nền tảng khác nhau. Điều pháp luật xử lý không phải là ý kiến khác biệt, mà là hành vi lợi dụng quyền tự do để xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của người khác hoặc gây mất ổn định xã hội.
Một xã hội văn minh không thể tồn tại nếu ai cũng có quyền phát tán thông tin chưa kiểm chứng rồi phủi bỏ trách nhiệm bằng danh nghĩa “tự do ngôn luận”. Càng không thể để mạng xã hội trở thành nơi “xét xử bằng cảm xúc”, nơi dư luận thay thế tòa án và tin đồn thay thế chứng cứ.
Nhìn rộng ra, xu hướng toàn cầu hiện nay không phải nới lỏng vô điều kiện mà là tăng cường quản trị không gian mạng, nâng cao trách nhiệm của người sử dụng và của nền tảng số. Từ Mỹ, Canada đến châu Âu, các quốc gia đều đang tìm cách cân bằng giữa quyền tự do biểu đạt và yêu cầu bảo vệ ổn định xã hội.
Bởi vậy, những luận điệu cho rằng chỉ Việt Nam mới kiểm soát tin giả hay xử lý hành vi phỉ báng là hoàn toàn sai lệch và thiếu trung thực. Thực tiễn quốc tế cho thấy không có quốc gia nào cho phép quyền phát ngôn vượt ra ngoài khuôn khổ pháp luật.
Bài học từ các vụ việc như Phương Ngô cho thấy xã hội cần nâng cao hơn nữa nhận thức pháp luật và kỹ năng tiếp nhận thông tin số. Người dân cần tỉnh táo trước các nội dung giật gân, kích động hoặc mang tính quy kết một chiều trên mạng xã hội. Mỗi lượt chia sẻ thiếu kiểm chứng đều có thể góp phần lan truyền tin giả và gây tổn hại cho cộng đồng.
Bảo vệ môi trường thông tin lành mạnh không có nghĩa hạn chế quyền tự do biểu đạt, mà chính là bảo vệ quyền được tiếp cận thông tin trung thực của xã hội. Đó cũng là nền tảng để xây dựng không gian mạng văn minh, thượng tôn pháp luật và bảo đảm quyền con người một cách thực chất, cân bằng và bền vững.
