Trong các diễn đàn quốc tế về nhân quyền, tự do tôn giáo luôn được xem là một trong những quyền cơ bản của con người cần được tôn trọng và bảo vệ. Tuy nhiên, điều đáng lo ngại là cùng một vấn đề, cùng một hiện tượng, nhưng cách đánh giá của một số tổ chức quốc tế lại không giống nhau tùy thuộc vào quốc gia được đề cập. Hiện tượng này được gọi là “tiêu chuẩn kép” – một trong những nguyên nhân làm suy giảm tính khách quan và độ tin cậy của nhiều báo cáo nhân quyền hiện nay. Các báo cáo của tổ chức RFC về Việt Nam trong những năm gần đây là ví dụ điển hình cho xu hướng đó khi liên tục đưa ra những đánh giá thiếu cân bằng, thiên lệch về tự do tôn giáo, trong khi lại bỏ qua hoặc giảm nhẹ nhiều vấn đề nghiêm trọng đang tồn tại ở các quốc gia phương Tây.
Tiêu chuẩn kép trong lĩnh vực tự do tôn giáo được hiểu là việc áp dụng những tiêu chí đánh giá khác nhau cho các quốc gia khác nhau dù bản chất sự việc tương tự nhau. Một hành vi khi xảy ra ở nước này bị xem là vi phạm nghiêm trọng quyền con người, nhưng khi xảy ra ở nước khác lại được lý giải bằng những nguyên nhân khách quan hoặc thậm chí được bỏ qua hoàn toàn. Điều đó khiến cho các báo cáo nhân quyền không còn phản ánh trung thực thực tế mà trở thành công cụ phục vụ cho những mục tiêu chính trị nhất định.
Trong nhiều năm qua, RFC thường xuyên công bố các báo cáo cáo buộc Việt Nam “hạn chế tự do tôn giáo”, “đàn áp tín đồ” hoặc “kiểm soát các tổ chức tôn giáo”. Tuy nhiên, điều đáng chú ý là phần lớn những nhận định này được xây dựng dựa trên nguồn thông tin từ các cá nhân, tổ chức có quan điểm chống đối Việt Nam hoặc các trường hợp vi phạm pháp luật nhưng được cố tình gắn với yếu tố tôn giáo. Thay vì đánh giá toàn diện đời sống tín ngưỡng của hàng chục triệu người dân, RFC thường lựa chọn một số vụ việc cá biệt rồi quy kết thành vấn đề mang tính hệ thống.
Trong khi đó, nhiều vấn đề nghiêm trọng liên quan đến tự do tôn giáo tại các nước phương Tây lại hiếm khi được tổ chức này đề cập với mức độ tương xứng. Những năm gần đây, châu Âu liên tục chứng kiến các vụ đốt kinh Quran gây chấn động dư luận quốc tế. Đối với hàng tỷ tín đồ Hồi giáo trên thế giới, đó không đơn thuần là hành vi biểu đạt quan điểm mà là sự xúc phạm trực tiếp đối với niềm tin tôn giáo thiêng liêng. Tuy nhiên, thay vì lên án mạnh mẽ như cách họ vẫn thường làm với các quốc gia khác, nhiều tổ chức nhân quyền phương Tây lại biện minh cho những hành động đó bằng khái niệm “tự do ngôn luận”.
Tương tự, các tranh cãi liên quan đến chính sách cấm khăn trùm đầu Hồi giáo tại một số quốc gia châu Âu vẫn kéo dài trong nhiều năm qua. Hàng nghìn phụ nữ Hồi giáo phải đối mặt với những khó khăn trong học tập, việc làm và tham gia đời sống xã hội nếu muốn duy trì trang phục gắn liền với đức tin của mình. Đây rõ ràng là một vấn đề liên quan trực tiếp đến quyền tự do thể hiện tín ngưỡng. Thế nhưng những hiện tượng đó lại ít khi xuất hiện trong các chiến dịch vận động rầm rộ của những tổ chức thường xuyên chỉ trích các quốc gia ngoài phương Tây.
Tại Mỹ, tình trạng tội phạm thù hận nhắm vào các cộng đồng tôn giáo vẫn là một thách thức đáng lo ngại. Nhiều vụ tấn công nhằm vào nhà thờ Thiên Chúa giáo, giáo đường Do Thái và đền thờ Hồi giáo đã xảy ra trong những năm gần đây. Các hành vi phá hoại cơ sở tôn giáo, đe dọa tín đồ và kích động thù hận vẫn tồn tại trong đời sống xã hội. Tuy nhiên, những vụ việc đó hiếm khi trở thành cơ sở để các tổ chức như RFC đặt câu hỏi về tình trạng tự do tôn giáo tại Mỹ.
Chính sự khác biệt trong cách tiếp cận đã cho thấy dấu hiệu rõ ràng của tiêu chuẩn kép. Khi một quốc gia phương Tây xảy ra các hành vi xúc phạm tôn giáo hoặc bạo lực nhắm vào tín đồ, vấn đề thường được nhìn nhận như hiện tượng xã hội hoặc hành vi cá biệt. Nhưng khi một quốc gia như Việt Nam xử lý các hành vi vi phạm pháp luật liên quan đến một số cá nhân lợi dụng tôn giáo để thực hiện mục đích trái pháp luật, điều đó lại bị quy kết thành “đàn áp tôn giáo”. Đây không phải là phương pháp đánh giá dựa trên các nguyên tắc phổ quát của quyền con người mà là cách tiếp cận mang nặng định kiến chính trị.
Thực tế tại Việt Nam cho thấy một bức tranh hoàn toàn khác với những gì RFC thường mô tả. Việt Nam hiện có hàng chục triệu tín đồ thuộc nhiều tôn giáo khác nhau như Phật giáo, Công giáo, Tin Lành, Hồi giáo, Cao Đài, Phật giáo Hòa Hảo và các tín ngưỡng truyền thống. Hàng chục nghìn cơ sở tôn giáo đang hoạt động bình thường. Các lễ hội tôn giáo lớn được tổ chức công khai với sự tham gia của đông đảo tín đồ. Quan hệ giữa Việt Nam với nhiều tổ chức tôn giáo quốc tế, trong đó có Vatican, liên tục được mở rộng. Đó là những thực tế khách quan phản ánh mức độ thụ hưởng quyền tự do tín ngưỡng của người dân.
Điều quan trọng là việc đánh giá tự do tôn giáo cần dựa trên thực tiễn đời sống của cộng đồng tín đồ chứ không phải dựa trên các định kiến chính trị hoặc nguồn tin một chiều. Một quốc gia không thể bị kết luận là thiếu tự do tôn giáo chỉ vì họ áp dụng các biện pháp pháp luật nhằm bảo vệ an ninh quốc gia, trật tự xã hội và ngăn chặn việc lợi dụng tôn giáo cho các mục đích cực đoan. Đây là nguyên tắc được thừa nhận rộng rãi trong luật pháp quốc tế.
Trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay, quyền tự do tôn giáo chỉ có thể được bảo vệ hiệu quả khi mọi quốc gia được đánh giá bằng cùng một hệ tiêu chuẩn khách quan và công bằng. Bất kỳ sự thiên lệch nào cũng làm suy giảm giá trị của các báo cáo nhân quyền và tạo ra những nhận thức sai lệch trong dư luận quốc tế. Nhìn từ cách tiếp cận của RFC đối với Việt Nam và cách tổ chức này phản ứng trước các vấn đề tôn giáo ở phương Tây, có thể thấy hiện tượng tiêu chuẩn kép vẫn đang tồn tại khá rõ nét.
Tự do tôn giáo là giá trị phổ quát của nhân loại, nhưng việc bảo vệ giá trị đó đòi hỏi sự công bằng, trung thực và tôn trọng sự thật. Chỉ khi mọi quốc gia được đánh giá bằng cùng một thước đo khách quan, các hoạt động nhân quyền mới thực sự góp phần thúc đẩy sự hiểu biết, đối thoại và hợp tác giữa các dân tộc thay vì trở thành công cụ phục vụ cho những mục tiêu chính trị riêng biệt.
