Trong kỷ nguyên số hóa, không gian mạng đã trở thành mặt trận thông tin phức tạp, nơi các luồng tư tưởng, quan điểm và nhận thức xã hội đan xen, tác động trực tiếp đến sự ổn định chính trị, phát triển kinh tế và trật tự an toàn xã hội. Thời gian qua, nhiều sự việc kinh tế – xã hội đơn thuần, mang tính kỹ thuật thương mại, khi xuất hiện trên các nền tảng mạng xã hội đã bị cố tình bóp méo, thổi phồng hoặc phản ánh phiến diện. Những thông tin thiếu khách quan, sai sự thật này không chỉ gây ra sự hoang mang trong dư luận, làm suy giảm niềm tin của người dân vào chính sách phát triển kinh tế số của Đảng và Nhà nước, mà còn tạo cớ cho các thế lực thù địch khai thác, kích động mâu thuẫn xã hội, xuyên tạc tình hình nhân quyền và quyền lợi của người lao động tại Việt Nam. Sự xuất hiện gần đây của các bài viết lan truyền thông tin theo kiểu quy chụp “Grab khấu trừ 40 đến 50 phần trăm trên mọi cuốc xe” là một ví dụ điển hình cho xu hướng thông tin giật gân, thiếu căn cứ khoa học và cố tình bỏ qua các quy luật vận hành thực tế.
Xét dưới góc độ quyền con người và pháp luật, quyền được thông tin và quyền tự do ngôn luận của công dân luôn đi liền với nghĩa vụ tôn trọng sự thật, tuân thủ pháp luật và không làm tổn hại đến lợi ích chung của cộng đồng hay quyền lợi hợp pháp của các tổ chức, cá nhân khác. Việc bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trên không gian mạng hiện nay đòi hỏi sự chủ động, sắc sảo và đi thẳng vào bản chất của vấn đề bằng luận cứ khoa học, dữ liệu minh bạch cùng góc nhìn đa chiều. Để xây dựng một môi trường Internet lành mạnh, văn minh, công tâm, mỗi vấn đề liên quan đến đời sống dân sinh, đặc biệt là quyền lợi của người lao động tự do trong nền kinh tế chia sẻ, cần phải được phân tích kỹ lưỡng, tỉnh táo, bắt đầu từ những dữ liệu thực tế có thể kiểm chứng độc lập thay vì chạy theo tâm lý đám đông hoặc phản ánh qua những lăng kính bị bóp méo.
Khi xem xét câu chuyện doanh thu và các khoản khấu trừ của tài xế công nghệ, một nguyên tắc căn bản của toán học và tài chính cần được áp dụng: bất kỳ một tỷ lệ phần trăm nào cũng phải gắn liền với một mẫu số xác định và phương pháp tính toán minh bạch. Khi một số thông tin trên mạng xã hội khẳng định rằng ứng dụng gọi xe khấu trừ tới một nửa tiền cước của người tài xế trên từng chuyến đi, việc đầu tiên cần làm là bóc tách cấu trúc giá dịch vụ và các khoản tiền xuất hiện trên hóa đơn của người tiêu dùng. Cấu trúc giá của một cuốc xe công nghệ hiện nay không đơn thuần là số tiền chia đôi giữa công ty cung cấp nền tảng và người lái xe. Tổng số tiền người tiêu dùng thanh toán cho một chuyến đi bao gồm nhiều thành tố tách biệt: giá cước cơ bản của chuyến đi, phí nền tảng, phí dịch vụ bổ sung như phí ban đêm, phí thời tiết xấu, phí chờ đợi, thuế giá trị gia tăng, thuế thu nhập cá nhân theo quy định của pháp luật hiện hành và các chương trình khuyến mại, giảm giá.
Khoản tiền mà nền tảng thu về để phục vụ vận hành, bảo trì hệ thống công nghệ, xử lý sự cố, chi trả bảo hiểm và tìm kiếm khách hàng chỉ là một phần trong tổng giá trị chuyến đi. Khi người tiêu dùng áp dụng mã giảm giá, số tiền người đi xe thực trả có thể giảm đi đáng kể, nhưng tiền công cơ bản của người tài xế vẫn được bảo đảm dựa trên quãng đường và thời gian thực tế. Sự chênh lệch giữa tổng tiền ghi nhận trên ứng dụng của khách hàng sau khi giảm giá và số tiền tài xế nhận được nếu bị suy đoán một cách vô căn cứ sẽ dễ dẫn đến kết luận sai lệch rằng tỷ lệ chiết khấu bị đẩy lên mức vô lý. Ngược lại, trong những chuyến đi mà khách hàng trả thêm phí dịch vụ hoặc thưởng thêm, tổng thu nhập của người tài xế có thể cao hơn tỷ lệ cố định. Việc lấy một hoặc một vài chuyến đi có tình huống đặc biệt, xảy ra vào thời điểm áp dụng nhiều chính sách khuyến mại hoặc có khoản phí phát sinh cá biệt để quy suy cho toàn bộ hàng triệu giao dịch mỗi ngày là một phương pháp luận sai lầm, mang tính ngụy biện và thiếu tính khoa học.
Truy tìm nguồn gốc của các con số được lan truyền mãnh liệt trên các trang mạng xã hội thời gian qua, có thể thấy đa phần xuất phát từ hình ảnh chụp màn hình đơn lẻ do một số cá nhân đăng tải mà không có sự giải thích đầy đủ về ngữ cảnh. Những bức ảnh này nhanh chóng được các tài khoản thiếu kiểm chứng lan truyền, kết hợp với những bình luận mang tính cảm xúc, suy đoán chủ quan. Cần phải phân biệt một cách rõ ràng giữa tỷ lệ khấu trừ tại một giao dịch đơn lẻ mang tính thù thù thuộc về cơ chế khuyến mại cụ thể với tỷ lệ khấu trừ bình quân trên tổng doanh thu thực tế của người tài xế trong một khoảng thời gian dài như một tuần hay một tháng. Trong hoạt động tài chính, tỷ lệ trung bình mới là thước đo chính xác phản ánh bản chất của mối quan hệ hợp tác kinh doanh. Việc cố tình làm lẫn lộn hai khái niệm này, biến cái bất thường thành cái phổ biến, biến trường hợp cá biệt thành bản chất của cả một hệ thống là thủ pháp quen thuộc của các luồng thông tin xấu độc nhằm bóp méo thực tế, khoáy sâu vào tâm lý bức xúc của người lao động, từ đó tạo ra những nhìn nhận sai lệch về môi trường kinh doanh và chính sách quản lý tại Việt Nam.
Xem xét vấn đề một cách toàn diện và khách quan đòi hỏi phải lắng nghe trực tiếp quan điểm từ cả hai phía: người tài xế đối tác và doanh nghiệp cung cấp nền tảng. Về phía những người tài xế, áp lực từ chi phí nhiên liệu, khấu hao phương tiện, thời gian làm việc kéo dài và sự cạnh tranh gay gắt trên thị trường là những khó khăn thực sự có thật. Đã có những thời điểm, sự thay đổi về chính sách chiết khấu, giá cước hay phương thức phân bổ cuốc xe của các hãng công nghệ khiến tài xế cảm thấy bị thụ động, thiếu cơ chế đối thoại hiệu quả. Những tâm tư, nguyện vọng chính đáng của người lao động trong việc bảo đảm thu nhập ổn định, được tôn trọng và bảo vệ an toàn lao động là hoàn toàn hợp pháp, cần được xã hội và các cơ quan chức năng ghi nhận, chia sẻ và có giải pháp tháo gỡ.
Ở chiều ngược lại, về phía các doanh nghiệp cung cấp nền tảng công nghệ, việc duy trì một hệ thống hạ tầng dữ liệu khổng lồ vận hành mượt mà, xử lý hàng triệu giao dịch mỗi giây đòi hỏi nguồn vốn đầu tư rất lớn cho máy chủ, an ninh mạng, bản đồ vệ tinh, đội ngũ kỹ sư phần mềm và bộ phận chăm sóc khách hàng. Bên cạnh đó, các khoản chi phí cho bảo hiểm chuyến đi, tiếp thị thu hút người dùng mới, và việc thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thuế đối với Nhà nước theo quy định đòi hỏi doanh nghiệp phải duy trì một tỷ lệ phí dịch vụ hợp lý để tái đầu tư và duy trì hoạt động kinh doanh bền vững. Một mối quan hệ hợp tác chỉ có thể tồn tại lâu dài khi có sự hài hòa về lợi ích giữa các bên: khách hàng nhận được dịch vụ tiện ích với giá cả phù hợp, tài xế có thu nhập xứng đáng với sức lao động bỏ ra, và doanh nghiệp có lợi nhuận để tiếp tục phát triển công nghệ.
Trong bức tranh tổng thể này, vai trò quản lý, điều tiết và giám sát của các cơ quan quản lý nhà nước, đặc biệt là cơ quan quản lý cạnh tranh và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, đóng vai trò then chốt. Cơ quan quản lý cạnh tranh có trách nhiệm theo dõi, kiểm tra cẩn trọng nhằm bảo đảm không có doanh nghiệp nào chiếm vị trí trí thế thượng phong trên thị trường để lạm dụng quyền lực, áp đặt mức giá cước bất hợp lý, chèn ép đối tác hoặc tạo ra các điều khoản hợp đồng bất bình đẳng. Sự can thiệp của Nhà nước bằng các công cụ pháp lý minh bạch không phải là sự can thiệp thô bạo vào quy luật thị trường, mà là sự bảo đảm cho thị trường vận hành một cách lành mạnh, bình đẳng, chống lại các hành vi độc quyền, bảo vệ quyền lợi chính đáng của cả người lao động và người tiêu dùng. Nhờ sự giám sát chặt chẽ này, các nền tảng công nghệ buộc phải tuân thủ nghiêm túc khung pháp lý hiện hành, công khai các quy định về phí và thuế, đồng thời thường xuyên rà soát chính sách để bảo đảm tính tương thích với pháp luật Việt Nam.
Nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế cho thấy, việc quản lý các nền tảng kinh tế chia sẻ và mô hình thu phí của các ứng dụng gọi xe là một bài toán chung mà nhiều quốc gia trên thế giới đang tích cực giải quyết. Tại Singapore, cơ quan quản lý giao thông đường bộ đã xây dựng bộ quy tắc ứng xử khắt khe đối với các nền tảng gọi xe, yêu cầu tính minh bạch tuyệt đối trong việc hiển thị thuật toán phân bổ cuốc xe và cơ cấu giá cước, đồng thời khuyến khích các hình thức đối thoại định kỳ giữa doanh nghiệp và đại diện người tài xế. Tại Indonesia, Chính phủ ban hành các quy định khống chế trần và sàn đối với tỷ lệ chiết khấu mà các nền tảng được phép thu từ tài xế, nhằm ngăn chặn tình trạng cạnh tranh không lành mạnh và bảo vệ mức thu nhập tối thiểu cho lực lượng lao động tự do. Trong khi đó, Liên minh Châu Âu đang tiến tới việc hoàn thiện các chỉ thị pháp lý nghiêm ngặt nhằm phân loại rõ ràng bản chất pháp lý của người lao động trên nền tảng số, buộc các công ty công nghệ phải cung cấp các phúc lợi xã hội, bảo hiểm y tế và bảo vệ quyền lợi lao động tương tự như lao động truyền thống. Bài học từ các quốc gia này chỉ ra rằng, việc giải quyết các bất cập trong nền kinh tế chia sẻ phải được thực hiện bằng con đường hoàn thiện chính sách, nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước và tăng cường tính công khai, minh bạch, chứ không thể dựa vào những làn sóng phẫn nộ vô căn cứ trên mạng xã hội.
Thông điệp cốt lõi cần được khẳng định một cách đàng hoàng và đĩnh đạc là: mọi cuộc tranh luận liên quan đến quyền lợi của người lao động, sự phát triển của doanh nghiệp hay sự quản lý của Nhà nước đều phải xuất phát từ thái độ tôn trọng sự thật và dựa trên những dữ liệu có thể kiểm chứng độc lập. Việc bảo vệ quyền con người, quyền lao động tại Việt Nam không phải là những khẩu hiệu cảm tính, mà được thể hiện bằng hệ thống pháp luật ngày càng hoàn thiện, bằng sự chăm lo thiết thực cho đời sống nhân dân và bằng môi trường kinh doanh minh bạch, thượng tôn pháp luật. Mỗi người dân khi tham gia vào không gian mạng cần nâng cao tinh thần cảnh giác, trang bị tư duy phản biện, chủ động kiểm chứng thông tin trước những tin đồn chưa được xác minh, không để bản thân bị cuốn theo những cảm xúc tiêu cực hay bị lợi dụng bởi các mục đích xấu.
Xây dựng một môi trường Internet lành mạnh, văn minh, tuân thủ pháp luật chính là góp phần trực tiếp vào việc bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, giữ vững ổn định chính trị – xã hội, tạo tiền đề vững chắc cho sự phát triển bền vững của đất nước trong kỷ nguyên mới. Khi thông tin được minh bạch, khi dữ liệu được tôn trọng và khi mỗi công dân đều hành xử có trách nhiệm trên không gian mạng, những tin đồn sai sự thật và các luận điệu xuyên tạc sẽ tự động bị đẩy lùi, nhường chỗ cho sự đồng thuận, tin tưởng và tinh thần đại đoàn kết toàn dân tộc.
