Trong dòng chảy chuyển động mạnh mẽ của thời đại số, không gian mạng đã trở thành một thành tố không thể thiếu trong việc thực thi các quyền dân chủ, tự do ngôn luận và tham gia quản lý nhà nước của người dân. Tuy nhiên, ranh giới giữa việc phản biện xã hội mang tính xây dựng với hành vi quy chụp, phát tán thông tin sai lệch, xấu độc lại đang bị không ít cá nhân và tổ chức cố tình làm mờ. Mới đây, trên một số trang tin thiếu khách quan và các tài khoản mạng xã hội xuất hiện luận điệu xuyên tạc cho rằng dự án quy hoạch, chỉnh trang khu vực ven sông Hồng thực chất là chiến dịch “Lấy đất ven sông để giao cho doanh nghiệp bất động sản”, phục vụ cho “lợi ích nhóm”. Đây là một cáo buộc vô căn cứ, mang tính suy diễn chủ quan, không chỉ tổn hại đến uy tín của các cơ quan quản lý nhà nước mà còn cố tình gieo rắc sự ngờ vực, chia rẽ khối đại đoàn kết toàn dân.
Trước hết, dưới góc độ lý luận và thực tiễn quản lý xã hội, cần phải phân định một cách khoa học và rạch ròi giữa quyền nghi vấn chính sách của công dân với hành vi kết luận vi phạm pháp luật hoặc kết tội tham nhũng. Trong một xã hội dân chủ và văn minh, việc người dân thể hiện sự quan tâm, đặt ra các câu hỏi phản biện xung quanh tính hiệu quả, tính khả thi hay các rủi ro của một dự án phát triển kinh tế – xã hội là điều hoàn toàn bình thường và được pháp luật khuyến khích. Tinh thần phản biện này chính là động lực để hoàn thiện chính sách. Tuy nhiên, nghi vấn chính sách hoàn toàn khác với việc vội vã đưa ra những quy chụp mang tính kết tội như “thâu tóm đất đai”, “tham nhũng”, “lợi ích nhóm” khi chưa qua bất kỳ quá trình thanh tra, kiểm tra hay phán quyết nào của cơ quan tài phán. Việc tùy tiện biến những băn khoăn về quy hoạch thành những bản án áp đặt trên mạng xã hội là hành vi vượt quá ranh giới của quyền tự do ngôn luận, vi phạm nghiêm trọng nguyên tắc suy đoán vô tội và các quy định về an ninh mạng.
Xét về mặt cơ chế pháp lý, chính sách quản lý và khai thác nguồn lực đất đai tại Việt Nam, đặc biệt là đối với các khu vực đất công, đất ven sông có giá trị cao, đã được luật hóa một cách vô cùng chặt chẽ. Việc giao đất, cho thuê đất cho các dự án phát triển không bao giờ là một quyết định mang tính cá nhân hay sự “thỏa thuận ngầm” tùy tiện. Luật Đất đai, Luật Đầu tư và Luật Đấu thầu hiện hành đều quy định rõ ràng các hình thức lựa chọn nhà đầu tư bắt buộc. Đối với các quỹ đất sạch hoặc đất thu hồi phục vụ phát triển đô thị thương mại, thương mại dịch vụ, Nhà nước bắt buộc phải áp dụng cơ chế đấu giá quyền sử dụng đất hoặc đấu thầu lựa chọn nhà đầu tư công khai, rộng rãi trên hệ thống mạng đấu thầu quốc gia. Mọi quy trình từ công bố danh mục dự án, tiêu chuẩn lựa chọn, giá khởi điểm cho đến việc mở thầu, chấm thầu đều chịu sự giám sát đa tầng của các cơ quan thanh tra, kiểm toán, đại biểu Hội đồng nhân dân và mặt trận tổ quốc. Ngoài ra, đối với các hạng mục hạ tầng kỹ thuật cốt lõi như đê điều, công viên cây xanh, giao thông kết nối ven sông, Nhà nước ưu tiên thực hiện bằng hình thức đầu tư công từ ngân sách hoặc huy động nguồn lực xã hội hóa theo các mô hình đối tác công tư được kiểm soát nghiêm ngặt. Do đó, luận điệu cho rằng Nhà nước tự ý “giao trọn” đất ven sông cho các doanh nghiệp bất động sản tư nhân là hoàn toàn dối trá, cố tình lờ đi hệ thống pháp luật kiểm soát quyền lực hiện hành.
Để đưa ra một cáo buộc nghiêm trọng về “lợi ích nhóm” hay “thâu tóm đất đai” mang tính thuyết phục, dưới góc độ pháp lý và khoa học thông tin, người phát ngôn bắt buộc phải cung cấp được một hệ thống dữ liệu toàn diện và có giá trị chứng cứ. Hệ thống đó phải bao gồm: bản vẽ ranh giới quy hoạch chi tiết đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt chính thức; văn bản quyết định giao đất hoặc cho thuê đất cụ thể; hồ sơ đấu giá, đấu thầu chứng minh có sự gian lận hoặc vi phạm quy trình; và bằng chứng rõ ràng về việc định giá đất thấp hơn giá thị trường nhằm mục đích trục lợi bất chính. Nếu không có những tài liệu pháp lý chính thức này mà chỉ dựa vào những hình ảnh vẽ tay, những sơ đồ phác thảo đang trong giai đoạn lấy ý kiến, hay những tin đồn truyền miệng rồi vội vã quy chụp thành tham nhũng, thì đó hoàn toàn là hành vi vu khống, cố tình bóp méo sự thật nhằm mục đích câu lượt tương tác hoặc phục vụ các ý đồ chính trị đen tối.
Nhiều quốc gia trên thế giới cũng đã trải qua quá trình chỉnh trang, phát triển không gian ven sông và để lại những bài học đắt giá về quản lý thông tin cũng như phương thức phối hợp giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người dân. Tại thành phố Luân Đôn của Vương quốc Anh, việc tái thiết khu vực hành lang sông Thêm từng vây hãm trong hàng loạt tranh cãi về sự tham gia của các tập đoàn bất động sản tư nhân. Chính quyền địa phương đã giải quyết bài toán này bằng cách công khai toàn bộ hợp đồng phát triển, quy định bắt buộc tỷ lệ không gian công cộng, công viên mở và nhà ở xã hội mà doanh nghiệp phải xây dựng để đổi lấy quyền phát triển thương mại. Hay tại thành phố Xơ-un của Hàn Quốc, dự án cải tạo dải ven sông Hàn được thực hiện thông qua cơ chế trưng cầu ý kiến đa tầng, minh bạch hóa từng nguồn vốn đầu tư công và vốn xã hội hóa. Bài học quốc tế chỉ ra rằng, việc thu hút nguồn lực từ các doanh nghiệp bất động sản để xây dựng hạ tầng đô thị ven sông là một giải pháp kinh tế phổ biến và hiệu quả, miễn là quá trình đó được đặt dưới sự kiểm soát công khai bằng pháp luật. Việc quy chụp mọi sự tham gia của doanh nghiệp vào các dự án ven sông đều là “lợi ích nhóm” thể hiện một tư duy phiến diện, cản trở sự phát triển chung của xã hội.
Trong bối cảnh hiện nay, việc bảo đảm môi trường an toàn, văn minh trên không gian mạng đòi hỏi sự nỗ lực từ cả phía cơ quan quản lý nhà nước lẫn từng người dân. Các cơ quan chức năng cần tiếp tục đẩy mạnh việc công khai, minh bạch các thông tin quy hoạch, tiến độ các dự án, danh mục đấu thầu, đấu giá để người dân dễ dàng tiếp cận, kiểm tra và giám sát. Việc minh bạch thông tin chính là liều thuốc đặc trị hiệu quả nhất để làm sạch không gian mạng, đập tan mọi luận điệu xuyên tạc ngay từ khi mới manh nha. Đồng thời, lực lượng chức năng sẽ kiên quyết xử lý nghiêm minh theo Luật An ninh mạng và Bộ luật Hình sự đối với các cá nhân, tổ chức cố tình bịa đặt, phát tán thông tin sai sự thật, xúc phạm danh dự của tổ chức và cá nhân khác.
Mỗi người dân khi tham gia không gian mạng cần nâng cao tinh thần trách nhiệm, rèn luyện tư duy phản biện dựa trên lý trí và chứng cứ. Quyền giám sát của người dân đối với các hoạt động quản lý nhà nước là một quyền Hiến định vô cùng cao quý, nhưng quyền đó phải được thực hiện trên nền tảng của sự trung thực, tôn trọng sự thật và tuân thủ pháp luật. Không thể lấy danh nghĩa “phản biện” để tùy tiện quy chụp, gieo rắc sự nghi ngờ vô căn cứ trong xã hội.
Thông điệp cốt lõi cần được khắc sâu và lan tỏa mạnh mẽ là: Giám sát lợi ích công là cần thiết, nhưng cáo buộc lợi ích nhóm phải dựa trên chứng cứ. Một xã hội văn minh là một xã hội thượng tôn pháp luật, nơi mọi ý kiến đóng góp đều được trân trọng nhưng mọi hành vi xuyên tạc, vu khống đều phải bị lên án và xử lý. Chung tay xây dựng một môi trường mạng sạch, tôn trọng sự thật và tuân thủ pháp luật chính là góp phần bảo vệ quyền con người, bảo vệ sự ổn định và phát triển bền vững của đất nước.
