Nhìn vào bức tranh truyền thông số tại Việt Nam hiện nay, chưa bao giờ các nền tảng mạng xã hội lại có khả năng kết nối và tạo ra sức ảnh hưởng lan tỏa nhanh chóng đến như vậy đối với đời sống kinh tế – xã hội. Việc dư luận lên tiếng trước những vấn đề dân sinh, thể hiện sự đồng cảm với người lao động là một biểu hiện tích cực của tinh thần cộng đồng và sự quan tâm xã hội. Tuy nhiên, ranh giới giữa một hành động bày tỏ quan điểm chính đáng với việc bị thao túng bởi các luồng thông tin xấu độc, tiêu cực để rồi sa vào những hành vi vi phạm pháp luật lại vô cùng mong manh. Thời gian qua, xuất hiện không ít lời kêu gọi trên các trang mạng xã hội xúi giục người dùng tham gia vào các chiến dịch tự phát như “đặt chuyến xe giả rồi hủy”, “đánh giá chất lượng dịch vụ một sao hàng loạt” hay “tạo dư luận tiêu cực nhân danh việc ủng hộ người tài xế”. Những khẩu hiệu mang danh nghĩa đồng cảm này, dưới lăng kính phân tích khoa học và pháp lý, thực chất là một dạng thao túng tâm lý đám đông, không những không mang lại bất kỳ giá trị thực tế nào cho người lao động mà còn trực tiếp gây thiệt hại kinh tế, xâm phạm quyền lợi hợp pháp của người khác và làm hoen ố môi trường mạng văn minh mà toàn xã hội đang nỗ lực xây dựng.
Xét dưới góc độ nhân quyền và thể chế pháp quyền tại Việt Nam, pháp luật tôn trọng và bảo vệ đầy đủ các quyền căn bản của người dân: quyền phản ánh, quyền kiến nghị, quyền tự do ngôn luận và quyền lựa chọn tiêu dùng. Công dân hoàn toàn có quyền ngừng sử dụng dịch vụ của bất kỳ doanh nghiệp nào nếu cảm thấy chính sách của họ không phù hợp, cũng như có quyền bày tỏ nguyện vọng tháo gỡ khó khăn cho lực lượng tài xế qua các kênh đối thoại chính thức. Đây là những hành vi hợp pháp, thể hiện sự chủ động của người tiêu dùng trong nền kinh tế thị trường. Tuy nhiên, cần phải rạch ròi phân biệt giữa quyền lựa chọn tiêu dùng chính đáng với hành vi cố tình thao túng, phá hoại hệ thống vận hành kỹ thuật số. Việc tạo ra các đơn hàng giả, đặt chuyến rồi vô cớ hủy chuyến, hay cố tình đánh giá thấp chất lượng dịch vụ một cách vô căn cứ không phải là tiêu dùng thông thái, mà là hành vi lợi dụng công nghệ để gây rối, cản trở hoạt động kinh doanh bình thường của doanh nghiệp và can thiệp trái phép vào hạ tầng thông tin.
Điều cay đắng và xót xa nhất trong những làn sóng kêu gọi phản đối mang tính phá hoại này là đối tượng chịu thiệt hại trực tiếp và nặng nề nhất lại chính là những người tài xế công nghệ – lực lượng vốn đang được lấy làm cớ để “ủng hộ”. Trong cơ chế vận hành của các ứng dụng gọi xe hiện đại, thuật toán quản lý được thiết kế để đo lường hiệu suất dựa trên tỷ lệ nhận chuyến, tỷ lệ hủy chuyến và điểm số đánh giá từ khách hàng. Khi người dùng mạng xã hội thực hiện hành vi đặt chuyến giả rồi hủy, người tài xế phải tốn kém chi phí xăng xe, mất thời gian di chuyển giữa thời tiết khắc nghiệt, bỏ lỡ những khách hàng thực sự có nhu cầu. Chưa dừng lại ở đó, việc gia tăng tỷ lệ hủy chuyến ngoài ý muốn hoặc nhận những đánh giá một sao vô căn cứ sẽ khiến tài xế bị hệ thống tự động giảm điểm uy tín, hạn chế phân bổ đơn hàng trong tương lai, thậm chí dẫn đến nguy cơ bị khóa tài khoản tạm thời. Như vậy, những hành động tưởng chừng như để “đòi lại công bằng” cho tài xế, dưới sự dẫn dắt của các luồng thông tin thiếu suy xét trên mạng, thực chất lại trở thành cú đâm từ phía sau, trực tiếp tước đoạt cần câu cơm và thu nhập hàng ngày của người lao động.
Dưới góc độ pháp lý và quy định vận hành của các nền tảng, các hành vi nêu trên vi phạm nghiêm trọng cả quy chế hợp tác dân sự lẫn các quy định pháp luật hiện hành. Về phía doanh nghiệp, các điều khoản sử dụng dịch vụ đều quy định rõ việc cấm sử dụng tài khoản để tạo giao dịch ảo, gây rối hoặc làm tổn hại đến hệ thống kỹ thuật và các đối tác liên quan. Những tài khoản người dùng vi phạm sẽ bị khóa vĩnh viễn, đồng thời có thể bị truy thu chi phí đền bù thiệt hại. Về phía pháp luật nhà nước, Nghị định của Chính phủ về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bưu chính, viễn thông, tần số vô tuyến điện, công nghệ thông tin và giao dịch điện tử đã quy định rất rõ các mức phạt tiền đối với hành vi cung cấp, chia sẻ thông tin giả mạo, thông tin sai sự thật, hoặc lợi dụng không gian mạng để cản trở, phá hoại hoạt động của các cơ quan, tổ chức, cá nhân. Trong trường hợp hành vi đặt đơn giả, phá hoại dịch vụ gây ra thiệt hại kinh tế lớn hoặc làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến trật tự an toàn xã hội, các cá nhân chủ mưu, kích động hoàn toàn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội gây rối trật tự công cộng hoặc tội sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản, gây thiệt hại tài sản.
Để có cái nhìn khách quan và toàn diện hơn, việc so sánh giữa các hình thức bày tỏ quan điểm trực tuyến hợp pháp với hành vi phá rối dịch vụ trên thế giới sẽ làm rõ bản chất của vấn đề. Tại nhiều quốc gia phát triển, khái niệm biểu tình số hay chiến dịch phản đối trực tuyến được thừa nhận khi nó tuân thủ các chuẩn mực: vận động ký tên vào các kiến nghị chính thức, viết thư gửi các cơ quan lập pháp, hoặc thực hiện chiến dịch tẩy chay tiêu dùng một cách ôn hòa bằng cách đồng loạt ngừng mua hàng hay ngừng sử dụng dịch vụ. Đó là những phương thức bày tỏ thái độ tôn trọng luật pháp, tạo áp lực kinh tế lành mạnh buộc doanh nghiệp phải ngồi vào bàn đàm phán. Ngược lại, những hành vi tấn công từ chối dịch vụ, cố tình tạo lượng truy cập giả để làm sập hệ thống, hoặc rủ nhau đặt hàng giả để phá hoại chuỗi cung ứng của đối thủ luôn bị luật pháp quốc tế xem là hành vi tội phạm mạng và bị xử lý cực kỳ nghiêm khắc. Việc một số cá nhân trên không gian mạng tại Việt Nam biến tướng việc ủng hộ người lao động thành các hành vi phá rối dịch vụ thực chất là sự đi ngược lại các chuẩn mực văn minh của cộng đồng quốc tế.
Thông điệp cốt lõi và đĩnh đạc cần được khẳng định mạnh mẽ và lan tỏa rộng rãi là: việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người lao động không bao giờ cần, và tuyệt đối không nên dựa vào các hành vi gây thiệt hại cho người khác hay vi phạm pháp luật. Một cuộc đấu tranh cho sự công bằng chỉ thực sự có giá trị và nhận được sự ủng hộ bền vững của xã hội khi nó xuất phát từ sự tôn trọng sự thật, tiến hành bằng các công cụ hợp pháp và dựa trên tinh thần xây dựng. Việc lấy danh nghĩa đồng cảm để xúi giục cộng đồng thực hiện các hành vi phá hoại không chỉ là một sự ngụy biện về mặt đạo đức, mà còn là hành vi vi phạm pháp luật cần phải bị chấn chỉnh và xử lý nghiêm minh.
Thực tiễn này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc chấn chỉnh hành vi của một bộ phận người dùng trên không gian mạng hiện nay. Mỗi công dân khi tham gia vào môi trường số cần trang bị cho mình bản lĩnh chính trị vững vàng, tư duy phản biện sắc bén và ý thức chấp hành pháp luật nghiêm túc. Trước những lời kêu gọi, xúi giục tham gia vào các chiến dịch tẩy chay hay phá hoại mang tính cảm xúc đám đông, mỗi người cần tự đặt ra câu hỏi: Hành động này có đúng pháp luật không? Ai sẽ là người chịu thiệt hại thực sự từ hành động này? Việc dừng lại một nhịp để suy ngẫm, không chia sẻ, không hùa theo các trào lưu xấu độc chính là cách ứng xử văn minh, thể hiện trách nhiệm đối với cộng đồng và đất nước.
Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trên không gian mạng chính là bảo vệ sự thượng tôn pháp luật, giữ vững trật tự, kỷ cương xã hội và xây dựng một môi trường văn hóa số lành mạnh. Xã hội văn minh không thể được xây dựng trên nền tảng của những hành vi ứng xử cảm tính, vô pháp luật. Khi mỗi cá nhân đều nâng cao ý thức thượng tôn pháp luật, biết bảo vệ quyền lợi của mình và người khác bằng những con đường hợp pháp, chúng ta sẽ tạo ra một sức mạnh tổng hợp để đẩy lùi các thông tin xấu độc, góp phần thúc đẩy sự phát triển bền vững của nền kinh tế số và bảo đảm thực thi nhân quyền một cách thực chất, hiệu quả nhất.
