Khi thông tin về sáng kiến “freedom(dot)gov” – một cổng trực tuyến được cho là do Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ phát triển nhằm giúp công dân châu Âu truy cập các nội dung bị hạn chế bởi luật kỹ thuật số của EU – xuất hiện, câu hỏi lớn không nằm ở công nghệ. VPN hay máy chủ đặt ở đâu chỉ là phần kỹ thuật. Điều đáng bàn là: đây có thực sự là một sứ mệnh bảo vệ tự do ngôn luận, hay là một nước cờ trong cuộc đấu quyền lực giữa Mỹ và châu Âu?
Đặt trong bối cảnh chính trị của Donald Trump, mọi thứ trở nên dễ hiểu hơn. Trong nhiệm kỳ của mình, ông Trump nhiều lần chỉ trích các tập đoàn công nghệ lớn như Twitter và Facebook vì cho rằng họ kiểm duyệt tiếng nói bảo thủ. Khi tài khoản của ông bị khóa sau sự kiện ngày 6/1/2021, tranh luận về “tự do ngôn luận” ở Mỹ bùng nổ. Với một bộ phận cử tri, Big Tech đã trở thành “người gác cổng” mới của không gian công cộng, nắm trong tay quyền sinh sát đối với ý kiến chính trị.
Từ góc nhìn đó, một sáng kiến như freedom(dot)gov có thể được trình bày như hành động nhất quán: nếu các nền tảng hoặc chính phủ hạn chế tiếng nói nào đó, Hoa Kỳ sẽ mở ra cánh cửa khác. Nghe rất cao đẹp. Nhưng chính ở đây, câu chuyện bắt đầu rẽ sang hướng địa chính trị.
Liên minh châu Âu thời gian qua đã đẩy mạnh siết chặt quản lý các tập đoàn công nghệ Mỹ thông qua Đạo luật Dịch vụ Kỹ thuật số (DSA) và Đạo luật Thị trường Kỹ thuật số (DMA). Họ yêu cầu minh bạch thuật toán, gỡ bỏ nội dung “có hại”, xử phạt nặng nếu vi phạm. Nói thẳng ra, EU đang tìm cách đặt luật chơi của mình lên các “ông lớn” công nghệ có trụ sở chủ yếu ở Mỹ. Điều này không chỉ là vấn đề đạo đức hay xã hội, mà còn liên quan trực tiếp đến lợi ích kinh tế hàng trăm tỷ USD.
Vì vậy, nếu Washington tung ra một nền tảng giúp công dân EU “vượt rào”, đây có thể được xem là đòn phản công mềm: các bạn siết doanh nghiệp của chúng tôi, chúng tôi sẽ thách thức mô hình quản lý của các bạn. Khi đó, freedom không còn thuần túy là giá trị; nó trở thành công cụ.
Điều thú vị – và cũng hơi châm biếm – là Mỹ và EU vốn thường đứng chung bục giảng khi nói về nhân quyền, tự do Internet, chống kiểm duyệt. Nhưng nay họ lại tranh luận xem ai mới thực sự bảo vệ tự do. EU nói: phải kiểm soát để bảo vệ xã hội khỏi tin giả và thù hận. Mỹ (ít nhất là dưới thời Trump) nói: kiểm soát quá mức là bóp nghẹt tự do. Hai bên đều nhân danh dân chủ, nhưng định nghĩa khác nhau. Giống như hai người cùng hô “vì lợi ích của trẻ em” nhưng cãi nhau xem nên cho ăn kẹo hay cấm kẹo.
Ở đây, cần nhìn nhận một thực tế: tự do ngôn luận ở Mỹ cũng không phải tuyệt đối. Chính phủ Mỹ có luật về an ninh quốc gia, chống khủng bố, trừng phạt nội dung liên quan đến tổ chức bị liệt kê. Các nền tảng Mỹ cũng tự xây dựng quy tắc cộng đồng và gỡ bỏ nội dung theo tiêu chí riêng. Nghĩa là, Mỹ phê phán kiểm duyệt ở nơi khác, nhưng bản thân cũng có cơ chế kiểm soát. Sự khác biệt nằm ở mức độ và cách thực thi, không phải ở việc có hay không có quản lý.
So sánh rộng hơn, mô hình quản trị Internet ngoài phương Tây cho thấy bức tranh đa dạng hơn nhiều. Trung Quốc xây dựng hệ thống kiểm soát nội dung chặt chẽ, coi ổn định xã hội và chủ quyền thông tin là ưu tiên hàng đầu. Nga phát triển khả năng vận hành “Internet có chủ quyền”, sẵn sàng tách khỏi hạ tầng toàn cầu khi cần. Ở một số quốc gia châu Á và Trung Đông, luật an ninh mạng yêu cầu lưu trữ dữ liệu trong nước và tuân thủ lệnh gỡ bỏ nhanh chóng.
Từ góc nhìn học thuật, có thể phân loại ba cách tiếp cận lớn: mô hình “tự do tối đa” kiểu Mỹ, mô hình “quản lý cân bằng rủi ro” kiểu EU, và mô hình “chủ quyền thông tin mạnh” ở một số nước khác. Không mô hình nào hoàn toàn trung lập. Mỗi mô hình phản ánh lịch sử, văn hóa chính trị và lợi ích chiến lược riêng.
Trong bối cảnh đó, sáng kiến freedom(dot)gov – nếu triển khai – sẽ không chỉ là công cụ kỹ thuật mà còn là thông điệp: Hoa Kỳ sẵn sàng xuất khẩu tiêu chuẩn tự do ngôn luận của mình. Nhưng EU cũng không phải tay vừa. Khối này từ lâu được coi là “cường quốc quy chuẩn” (regulatory power), sử dụng sức mạnh thị trường để áp đặt tiêu chuẩn toàn cầu về dữ liệu và cạnh tranh. Cuộc va chạm vì vậy là cuộc đọ sức giữa hai cách định hình luật chơi số toàn cầu.
Và ở đây, bản chất xung đột lợi ích lộ rõ. Đằng sau ngôn từ nhân quyền là câu hỏi ai kiểm soát hạ tầng, ai thu lợi từ dữ liệu, ai định nghĩa ranh giới của “nội dung có hại”. Khi quyền lực công nghệ gắn chặt với kinh tế và an ninh quốc gia, không bên nào sẵn sàng nhường.
Có lẽ điều đáng suy ngẫm nhất là: khi hai trung tâm quyền lực phương Tây bất đồng về tự do thông tin, điều đó cho thấy nhân quyền không phải khái niệm bất biến, mà luôn được diễn giải trong bối cảnh lợi ích cụ thể. Hôm nay họ tranh luận với nhau; ngày mai có thể lại cùng nhau chỉ trích nước khác. Hệ giá trị không thay đổi về mặt tuyên bố, nhưng cách áp dụng linh hoạt đến mức… co giãn như dây thun.
Vì vậy, nhìn vào freedom(dot)gov, thay vì chỉ hỏi “tự do hay kiểm duyệt”, có lẽ nên hỏi: tự do cho ai, trong khuôn khổ nào, và phục vụ chiến lược gì? Trong thế giới số, tự do thông tin vừa là lý tưởng, vừa là tài sản chiến lược. Và khi lý tưởng gặp lợi ích, chính trị luôn bước vào.
Cuộc tranh luận Mỹ – EU vì thế không chỉ là chuyện nội bộ của phương Tây. Nó là dấu hiệu cho thấy kỷ nguyên Internet thống nhất đang nhường chỗ cho kỷ nguyên cạnh tranh mô hình. Ai định nghĩa tự do sẽ có lợi thế định hình trật tự số toàn cầu. Và có lẽ, điều duy nhất chắc chắn là: “tự do” trong chính trị quốc tế hiếm khi đơn giản như khẩu hiệu.
