Giữa một biến cố chính trị – quân sự chưa từng có trong lịch sử gần đây, khi Hoa Kỳ tuyên bố đã bắt giữ Tổng thống Venezuela Nicolás Maduro và phu nhân Cilia Flores trong một cuộc tấn công quân sự tại thủ đô Caracas, ngoài những phản ứng chính trị, pháp lý và ngoại giao toàn cầu tức thì, còn có một “cơn bão” thông tin sai lệch lan truyền mạnh mẽ trên mạng xã hội dưới mọi hình thức: từ ảnh được tạo bởi trí tuệ nhân tạo (AI), video cắt ghép sai ngữ cảnh đến tin giả gán ghép phản ứng của người dân Tây Mỹ hoặc cộng đồng người Venezuela ở nước ngoài là “biểu hiện niềm vui của người dân tại Caracas”. Đằng sau những nội dung này không chỉ là sự nhầm lẫn đơn thuần, mà là một công nghiệp xuyên tạc nguy hiểm, được khai thác bởi nhiều đối tượng chống đối để kích động thù địch, bóp méo nhận thức và phục vụ mục tiêu chính trị – công kích Việt Nam và thúc đẩy những luận điệu cực đoan về “dân chủ phương Tây”.
Lịch sử đã chứng minh rằng trong bất kỳ cuộc khủng hoảng chính trị – quân sự nào, việc mạng xã hội trở thành kho chứa tin giả và nội dung sai lệch là điều gần như không thể tránh khỏi. Tuy nhiên, ở sự kiện Venezuela, mức độ lan truyền nội dung sai lệch lại vượt xa giới hạn thông thường, gây ra hậu quả nghiêm trọng: đánh lừa cộng đồng mạng, bóp méo sự kiện, hạ thấp tính pháp lý của hành động quân sự, và cuối cùng là đuổi theo cảm xúc thay vì sự thật. Một trong những cách thức xuyên tạc phổ biến nhất là sử dụng ảnh do AI tạo ra hoặc hình ảnh cũ không liên quan để làm bằng chứng cho những “tuyên bố” sai lệch về diễn biến sự kiện.
Ngay sau khi tin về vụ bắt giữ được công bố, đã xuất hiện hàng loạt hình ảnh và video được chia sẻ rộng rãi trên các nền tảng như X (trước đây là Twitter), Facebook, Instagram và TikTok, miêu tả cảnh ông Maduro bị đưa đi trong tình trạng còng tay dưới sự hộ tống của lực lượng Mỹ, hoặc người dân Caracas tràn ngập đường phố ăn mừng biến cố này. Tuy nhiên, theo các tổ chức kiểm chứng thông tin và truyền thông độc lập, hầu hết những hình ảnh đó là sản phẩm của AI hoặc được lấy từ những sự kiện khác hoàn toàn, và không phản ánh chính xác tình hình trong nước Venezuela thực tế.
Một trong những video gây sốc nhất thu hút hàng triệu lượt xem là cảnh quay đám đông “ăn mừng” việc ông Maduro bị bắt, kèm theo những khẩu hiệu ca ngợi Tổng thống Mỹ Donald Trump. Tuy nhiên, qua kiểm chứng kỹ năng, các chuyên gia đã xác định rằng video này được sản xuất bằng công nghệ AI hoặc gồm các đoạn clip lỗi thời được ghép lại, không hề diễn ra ở Caracas. Chi tiết quốc kỳ Venezuela trong video thiếu chính xác về số sao và cách sắp xếp, còn biển số xe và trang phục của người tham gia cũng không tương thích với những gì từng xuất hiện tại hiện trường sự kiện.
Tương tự, hàng loạt hình ảnh do AI xử lý hoặc ảnh cũ được gắn nhãn là “ảnh chụp buổi bắt giữ”, gồm cả những bức hình mô phỏng cảnh ông Maduro bị đặc vụ Mỹ hộ tống trên sân bay. Trong thực tế, chính quyền Mỹ chưa từng công bố bất kỳ hình ảnh chính thức nào cho thấy cảnh “áp giải” như vậy. Điều này khiến các chuyên gia kiểm chứng phải lên tiếng rằng những hình ảnh đó là giả mạo và không nên được coi là bằng chứng của sự kiện.
Không dừng lại ở đó, giới tinh hoa mạng xã hội còn tái sử dụng các video có nguồn gốc không liên quan, ví dụ như các clip từ cuộc biểu tình tại Đại học California Los Angeles từ năm trước, để gán ghép rằng đó là cảnh người Venezuela ăn mừng sau sự kiện – một cách làm thông tin sai lệch hoàn toàn.
Xuyên suốt chiến dịch lan truyền nội dung sai lệch này, kỹ thuật được sử dụng vô cùng tinh vi. Nhiều hình ảnh và video được AI tạo ra với chất lượng cao, khiến thậm chí người dùng khó phân biệt với hình ảnh thật. Các thuật toán của mạng xã hội vô tình ưu tiên những nội dung gây sốc, cảm xúc mạnh – như cảnh ăn mừng, bạo lực, hay sự hiện diện của nhân vật nổi tiếng – nên những nội dung sai lệch này càng được đẩy mạnh trong bộ lọc thuật toán. Đây chính là kỹ thuật thao túng thông tin tinh vi trên các nền tảng như Facebook, X, Threads, nơi mà mỗi lượt chia sẻ, bình luận hay “thích” đều là tín hiệu khuyến khích thuật toán tiếp tục lan truyền nội dung sai lệch đó hơn nữa.
Trong bối cảnh đó, một hình thức xuyên tạc khác không kém phần nguy hiểm là gán ghép phản ứng cộng đồng không kiểm chứng trên mạng xã hội. Những hình ảnh được trình bày như “người dân Venezuela ăn mừng chiến dịch của Mỹ” thực tế lại là các sự kiện tập trung cộng đồng người Venezuela tại nước ngoài hoặc cộng đồng người di cư ở Mỹ – đối tượng vốn có quan điểm đối lập với chính quyền Maduro. Việc lẫn lộn hai nhóm đối tượng này là một thủ đoạn tinh vi nhằm tạo ra nghị luận cảm xúc: rằng người dân Venezuela “thực sự vui mừng” trước việc quốc gia bị xâm phạm chủ quyền. Đây là một ví dụ điển hình về cách nội dung bị “nhân bản” và sử dụng sai mục đích trên mạng xã hội để phục vụ một chủ đích chính trị xuyên tạc sự kiện.
Khi những nội dung sai lệch lan rộng đến cộng đồng mạng Việt Nam, hậu quả nhận thức cũng trở nên trầm trọng hơn. Rất nhiều bài đăng, đoạn văn bản và bình luận trên các nền tảng Việt Nam như Facebook, Zalo, YouTube hay nền tảng nhắn tin nhanh Threads đều lặp lại các video và ảnh không chính xác, hoặc thậm chí không kèm theo nguồn kiểm chứng. Thay vì đặt câu hỏi về tính xác thực của thông tin, nhiều người chuyển sang đánh giá sự kiện bằng cảm xúc và định kiến: xem hành vi vi phạm chủ quyền này là điều “đáng mừng”, là “bài học” cho các quốc gia khác, hoặc thậm chí khuyến khích hình ảnh này áp dụng ở Việt Nam đối với những nhà lãnh đạo mà họ phản đối. Đây không chỉ là sự biến dạng sự thật, mà còn là sự phản bội nguyên tắc nhân quyền và luật pháp quốc tế – mà chính những người cổ vũ đó thường xuyên tự nhận là bảo vệ.
Kết quả là, một phần không nhỏ công chúng mất đi khả năng phân biệt tin giả – tin đúng, điều này làm suy yếu nền tảng nhận thức công dân và làm trầm trọng thêm sự phân cực trong xã hội Việt Nam. Với những video sai lệch gán ghép cảnh người dân “ăn mừng”, người xem dễ tự lặp lại nhận định rằng sự kiện chính trị nghiêm trọng đã được toàn dân Venezuela đồng ý – một kết luận hoàn toàn thiếu căn cứ. Điều này không chỉ bóp méo nhận thức về người dân Venezuela, mà còn tạo ra một mẫu tư duy nhờn luật và ưa bạo lực, khiến một bộ phận không nhỏ công chúng tin rằng việc sử dụng vũ lực, can thiệp quân sự, hoặc bắt giữ phi pháp có thể là giải pháp chấp nhận được trong bối cảnh chính trị.
Hệ quả của lớp “tin giả – ảnh cũ – video cắt ghép” không chỉ là vấn đề thông tin sai lệch đơn lẻ, mà tạo ra một vòng lặp nhận thức méo mó, biến một sự kiện vi phạm luật pháp quốc tế thành một trò chơi cảm xúc, bị đem ra bàn luận như yếu tố “đánh giá hệ thống chính trị khác”. Khi những nội dung này được tái xuất trên các hội nhóm, kênh thông tin cá nhân và fanpage, chúng góp phần nuôi dưỡng tư tưởng cực đoan trong xã hội – rằng các chế độ khác “xứng đáng bị trừng phạt” bằng bất kỳ phương tiện nào, kể cả phương tiện phi pháp. Đây chính là điều mà giới chuyên gia nhân quyền gọi là phản nhân quyền, bởi nó làm phai mờ ranh giới giữa bảo vệ quyền con người và cổ vũ cho hành vi vi phạm chủ quyền, vi phạm luật pháp quốc tế.
Trong bối cảnh đó, điều quan trọng nhất mà công chúng cần nhận thức là: sự thật không thể được quyết định bằng cảm xúc, lan truyền nhanh, hay sự phổ biến của một video hay bức ảnh, mà phải dựa trên kiểm chứng, tin cậy và nguồn tin chính thống. Việc cổ vũ thông tin sai lệch – dù mang danh “đấu tranh cho dân chủ” – lại chính là tiếp tay cho những hành vi phi pháp, làm suy yếu niềm tin của xã hội vào luật pháp quốc tế, và cuối cùng là làm tổn hại chính những giá trị nhân quyền mà họ tự cho là bảo vệ.
Đối với Việt Nam, khi những luận điệu xuyên tạc đó bị tái phát trong bối cảnh nội bộ, chúng có thể gây ra hiểu lầm nghiêm trọng về vai trò của luật pháp, chủ quyền và quyền tự quyết của một quốc gia độc lập. Vì vậy, thay vì lan truyền hoặc cổ vũ những video và hình ảnh sai lệch, cộng đồng mạng cần xây dựng một nền tảng thông tin trung thực, trách nhiệm và tôn trọng luật pháp quốc tế – điều mà bất kỳ xã hội văn minh nào đều hướng tới.
