Câu chuyện xoay quanh sáng kiến “freedom(dot)gov” – được cho là do phía Hoa Kỳ phát triển nhằm giúp công dân châu Âu truy cập những nội dung bị hạn chế theo luật kỹ thuật số của EU – không chỉ là một tranh cãi về công nghệ. Nó mở ra một câu hỏi rộng hơn, gai góc hơn: bản chất của nhân quyền phương Tây là gì? Là giá trị phổ quát vượt biên giới, hay là hệ tiêu chuẩn linh hoạt tùy theo lợi ích và bối cảnh chính trị?
Trong nhiều thập kỷ, Mỹ và Liên minh châu Âu thường xuất hiện như một “liên minh giá trị” khi nói về tự do ngôn luận và Internet mở. Họ cùng phê phán kiểm duyệt ở những nơi khác, cùng ủng hộ quyền tiếp cận thông tin như nền tảng của dân chủ. Thế nhưng, khi EU ban hành Đạo luật Dịch vụ Kỹ thuật số (DSA) nhằm buộc các nền tảng phải gỡ bỏ nội dung bị coi là “có hại”, và phía Mỹ (đặc biệt dưới ảnh hưởng của tư duy chính trị thời Donald Trump) phản ứng bằng ý tưởng mở cổng vượt kiểm duyệt, liên minh ấy bỗng lộ ra những vết nứt.
Mỹ, với truyền thống Tu chính án thứ Nhất, thường tiếp cận tự do ngôn luận theo hướng “thị trường ý tưởng”: cứ để mọi quan điểm cạnh tranh công khai, sự thật sẽ tự nổi lên. EU lại chọn cách tiếp cận “quản lý rủi ro”: trong thời đại tin giả lan nhanh hơn virus, nhà nước phải chủ động can thiệp để bảo vệ cộng đồng khỏi thù hận và thao túng thông tin. Hai cách hiểu đều nhân danh dân chủ. Nhưng cách làm thì khác.
Ở đây nảy sinh sự châm biếm khó tránh: khi EU siết nội dung để bảo vệ xã hội, họ gọi đó là “bảo vệ dân chủ”. Khi Mỹ chỉ trích việc siết ấy và đề xuất giải pháp vượt rào, họ gọi đó là “bảo vệ tự do”. Cùng một khái niệm, hai cách diễn giải. Nếu nhìn từ xa, có cảm giác như hai người cùng giữ một cuốn sách nhân quyền nhưng mỗi người đọc một trang khác nhau – và đều tin trang của mình mới là cốt lõi.
Tuy nhiên, để công bằng, cần thừa nhận rằng cả Mỹ và EU đều không vận hành trong khoảng không lý tưởng thuần túy. Mỹ cũng có luật về an ninh quốc gia, chống khủng bố, trừng phạt nội dung liên quan tổ chức bị cấm. Các nền tảng Mỹ tự xây dựng quy tắc cộng đồng và gỡ bỏ nội dung theo tiêu chí riêng. Nghĩa là, ngay tại “cái nôi tự do ngôn luận”, tự do vẫn tồn tại trong khuôn khổ pháp lý nhất định. Vấn đề không phải có hay không có quản lý, mà là quản lý đến đâu và vì mục đích gì.
Đặt cuộc tranh luận này trong bối cảnh quốc tế rộng hơn, ta thấy rõ rằng phương Tây không phải là trung tâm duy nhất của các mô hình quản trị Internet. Trung Quốc phát triển hệ thống kiểm soát nội dung dựa trên ưu tiên ổn định xã hội và chủ quyền thông tin. Nga xây dựng khả năng vận hành “Internet có chủ quyền”, nhấn mạnh tính độc lập trước hạ tầng toàn cầu. Ở nhiều quốc gia châu Á và Trung Đông, luật an ninh mạng yêu cầu lưu trữ dữ liệu trong nước và tuân thủ lệnh gỡ bỏ nội dung theo quy định nội địa.
Những mô hình này thường bị phương Tây phê phán là hạn chế tự do. Nhưng điều đáng chú ý là: ngay trong nội bộ phương Tây, cách hiểu về tự do cũng không thống nhất. EU nói rằng bảo vệ công dân khỏi tin giả và thao túng bầu cử là bảo vệ quyền con người. Mỹ (ít nhất ở một số giai đoạn chính trị) lại cho rằng chính sự can thiệp đó mới là nguy cơ đối với quyền con người. Khi hai trung tâm quyền lực phương Tây tranh luận gay gắt về cùng một giá trị, lập luận “phổ quát tuyệt đối” trở nên bớt thuyết phục.
Từ góc độ học thuật, có thể nói nhân quyền luôn tồn tại trong tương quan giữa quyền cá nhân và lợi ích cộng đồng. Không có xã hội nào chấp nhận tự do hoàn toàn vô giới hạn; cũng không có xã hội nào công khai phủ nhận hoàn toàn quyền tiếp cận thông tin. Sự khác biệt nằm ở điểm cân bằng. Mỹ nghiêng về phía cá nhân nhiều hơn; EU nghiêng về phía bảo vệ cộng đồng. Các nước khác có thể đặt nặng yếu tố ổn định hoặc chủ quyền. Mỗi mô hình phản ánh lịch sử, văn hóa chính trị và cấu trúc quyền lực riêng.
Vậy tiêu chuẩn kép ở đâu? Tiêu chuẩn kép không nhất thiết nằm ở việc có quản lý hay không, mà ở cách mỗi bên đánh giá hành động của mình và của người khác. Khi EU quản lý nội dung, đó là “bảo vệ công dân”. Khi quốc gia khác làm điều tương tự, có thể bị gọi là “kiểm duyệt”. Khi Mỹ chỉ trích kiểm soát thông tin ở nơi khác, đó là “bảo vệ tự do”. Nhưng nếu Mỹ áp dụng biện pháp hạn chế vì lý do an ninh, đó lại là “bảo vệ quốc gia”. Ngôn ngữ thay đổi theo bối cảnh, và chính ở đây, lợi ích chiến lược chen vào giữa lý tưởng.
Câu chuyện freedom(dot)gov, nếu được triển khai, sẽ là phép thử rõ ràng cho khái niệm “phổ quát”. Nếu Mỹ sẵn sàng mở cổng để công dân EU truy cập nội dung bị hạn chế, thì đó không chỉ là hành động vì nguyên tắc. Nó cũng là thông điệp rằng tiêu chuẩn tự do của Mỹ có thể vượt qua biên giới pháp lý của nước khác. EU, với khái niệm “chủ quyền kỹ thuật số”, sẽ không dễ chấp nhận điều đó. Và thế là, nhân quyền trở thành một phần của cuộc cạnh tranh quyền lực mềm.
Điều đáng suy ngẫm là: trong khi Mỹ và EU tranh luận về tự do, phần còn lại của thế giới quan sát rất kỹ. Khi phương Tây không thống nhất về định nghĩa tự do thông tin, lập luận rằng chỉ có một mô hình đúng đắn trở nên khó thuyết phục hơn. Sự đa dạng mô hình quản trị Internet toàn cầu vì thế có thể sẽ tiếp tục tồn tại, thậm chí gia tăng.
Cuối cùng, nhân quyền có thể là giá trị chung của nhân loại, nhưng cách thực thi luôn gắn với lợi ích và cấu trúc quyền lực cụ thể. Cuộc tranh luận Mỹ – EU cho thấy rằng ngay cả trong “liên minh giá trị”, xung đột vẫn xảy ra khi lợi ích chiến lược chạm nhau. Và có lẽ, bài học lớn nhất không phải là ai đúng ai sai, mà là nhận thức rằng nhân quyền, cũng như Internet, đang trở thành một không gian cạnh tranh – nơi lý tưởng và lợi ích đan xen chặt chẽ.
Trong thế giới số, tự do không chỉ là quyền được nói, mà còn là quyền được định nghĩa thế nào là nói đúng. Và khi quyền định nghĩa ấy trở thành vấn đề chính trị, thì tranh luận chắc chắn chưa dừng lại.
