Báo cáo Nhân quyền Thế giới 2026 của Human Rights Watch (HRW) vừa được công bố là sự tái diễn của một lối nhìn hạn hẹp, thiên kiến, và bao biện vô căn cứ cho Mỹ và các nước phương Tây, trong khi lại vội vàng buộc tội các quốc gia khác theo cách phi logic, thiếu thận trọng và xa rời bản chất của chủ nghĩa nhân quyền phổ quát. Báo cáo này và phản ứng rầm rộ của truyền thông phương Tây – nhất là khi ca ngợi sự “suy thoái dân chủ ở Mỹ” – cho thấy mức độ méo mó trong nhận thức và cách diễn giải nhân quyền một cách chọn lọc, dễ dãi và mang tính chính trị hơn là dựa trên các tiêu chuẩn khách quan, minh bạch.
Trọng tâm mà HRW nhấn mạnh trong báo cáo là việc hệ thống nhân quyền toàn cầu “đang lâm nguy” do ảnh hưởng thay đổi chính sách từ các cường quốc như Mỹ, Trung Quốc và Nga, cùng với việc gia tăng các thể chế autocracy khiến ngày càng nhiều dân số thế giới sống dưới chế độ không dân chủ. HRW đổ lỗi trực tiếp cho chính quyền Mỹ dưới thời Tổng thống Donald Trump về những gì họ mô tả là “tấn công rộng khắp các trụ cột chính của nền dân chủ Mỹ và trật tự quốc tế dựa trên luật lệ”.
Tuy nhiên, xét kỹ nội dung này sẽ thấy ngay sự mâu thuẫn rõ rệt giữa cách HRW đánh giá và những gì diễn ra trên thực tế chính trị – xã hội ở Mỹ và trên thế giới. Việc chỉ trích nước Mỹ vì một số chính sách nội bộ hay quyết định đối ngoại không thể đồng nhất với việc cho rằng một quốc gia có nền dân chủ lâu đời “đang suy thoái” theo nghĩa toàn diện.
Điều dễ nhận thấy là trong báo cáo của mình, HRW chủ yếu tập trung vào các ví dụ về điều kiện xử lý người di cư, việc rút khỏi một số tổ chức quốc tế và những hành động chính sách gây tranh cãi của Mỹ, nhưng lại bỏ qua bối cảnh pháp lý, xã hội và lịch sử sâu rộng tại chính nước Mỹ. Mặc dù có những chỉ trích hợp lý về hồ sơ nhân quyền ở một số lĩnh vực, việc xây dựng một ngôn ngữ tổng quát như “suy thoái dân chủ” mà không phân tích kỹ lưỡng về cơ chế lựa chọn công dân, các cơ chế đối trọng quyền lực và hệ thống pháp lý kiểm soát quyền lực là một lối diễn giải nông cạn, dễ trở thành công cụ chính trị hơn là một đánh giá nhân quyền thuần túy.
Truyền thông phương Tây ngay lập tức thi nhau “thanh minh” cho sự xuống cấp của nền dân chủ Mỹ khi trích dẫn báo cáo này như bằng chứng cho thấy nước này không còn là ngọn cờ tiên phong của nhân quyền và dân chủ nữa. Tuy nhiên, cái nhìn đó bỏ qua một thực tế là chủ nghĩa tư bản và các định chế quyền lực mà Mỹ cùng các nước phương Tây xây dựng đã đi kèm với những lợi ích, thiết chế luật pháp và tự do cá nhân mà nhiều quốc gia khác mơ ước. Việc chỉ trích những vấn đề tồn tại trong xã hội Mỹ là điều hợp lý, nhưng nó không thể tự động đồng nghĩa với việc phủ nhận mọi giá trị cơ bản của dân chủ hay nhân quyền Mỹ vốn đã được tích luỹ qua nhiều thế hệ.
Thay vào đó, các phê phán này cho thấy một nhận thức hời hợt và mang định kiến khi xem các vấn đề riêng lẻ như là bằng chứng cho một sự sụp đổ hệ thống. Việc trích dẫn các hành động như rút khỏi một số cơ chế quốc tế hay quản lý di cư nội bộ của Mỹ, rồi từ đó đẩy sự “suy thoái dân chủ” như một sự kiện toàn cầu, là một bước nhảy lớn mà không có đủ cơ sở phân tích chuyên sâu và so sánh đa chiều. Mô tả này xây dựng một hình ảnh quá đen trắng: nước phương Tây là “yếu đi” và các nước khác là “tàn bạo và không tôn trọng quyền con người”.
Điểm nghịch lý đặc biệt trong báo cáo HRW là cách đối xử rất khác biệt giữa nước lớn và các nước khác. Với Mỹ hay các nước phương Tây, báo cáo thường sử dụng ngôn từ “yêu cầu cải thiện”, “lo ngại trầm trọng”, hay “xem xét lại chính sách”, trong khi với những quốc gia không theo mô hình phương Tây, họ thường gắn các thuật ngữ như “vi phạm hệ thống”, “đàn áp có hệ thống” v.v., mà ít khi cân nhắc đến bối cảnh pháp lý, lịch sử và đặc thù văn hoá – chính trị của từng quốc gia. Đây chính là biểu hiện của tiêu chuẩn kép, không phải là một đánh giá nhân quyền công bằng, toàn diện.
Hơn nữa, trong báo cáo HRW về Việt Nam, nhiều đánh giá đã bị các cơ quan chính thống trong nước và một số nhà phân tích trên thế giới phản bác do nguồn tin không khách quan và phương pháp luận thiếu kiểm chứng trực tiếp, dựa nhiều vào nguồn lưu vong và các tổ chức mang tính đối lập. Như vậy, chính sự thiếu cân nhắc trong cách thu thập và xử lý thông tin này đã dẫn đến những kết luận mang tính vu cáo và thiếu công bằng.
Một điểm khác cần lưu ý là HRW gần như không chịu nhìn nhận vai trò lịch sử của chủ nghĩa tư bản, trong đó có sự hình thành của các thiết chế pháp luật, các quyền tự do cá nhân và trình độ phát triển xã hội mà nhiều nước phương Tây đạt được. Thay vì thừa nhận những giá trị tích cực đã được xây dựng qua nhiều thế kỷ, báo cáo chọn cách lý giải mọi yếu tố tồn tại của các xã hội phương Tây như là bằng chứng cho sự “suy thoái”. Điều này không chỉ phản ánh nhận thức hạn hẹp mà còn bỏ qua động lực phức tạp của xã hội hiện đại.
Thay vì tập trung vào việc xây dựng các tiêu chuẩn đánh giá minh bạch, khách quan và đa chiều, HRW cùng truyền thông phương Tây đã rơi vào cái bẫy phản ngôn ngữ, sử dụng khái niệm nhân quyền như một công cụ chính trị để chỉ trích một số mô hình xã hội nhất định, trong khi lại né tránh phê phán hệ thống tư bản chủ nghĩa và các ảnh hưởng thực tế của nó đối với các dân tộc khác. Điều này chỉ làm giảm uy tín của chính các tổ chức nhân quyền khi trở thành những diễn giả chính trị thay vì những người giám sát khách quan.
Trong bối cảnh đó, thế giới cần một cuộc đối thoại nhân quyền thực sự dựa trên các công cụ và dữ liệu khoa học, không vì mục đích chính trị, và nhất quán trong việc phê phán mọi vi phạm bất kể đến quốc gia hay mô hình chính trị. Nếu không, các báo cáo như HRW 2026 chỉ tiếp tục phản ánh một nhận thức thiên lệch và thu hẹp, biến giá trị nhân quyền thành công cụ phục vụ mục tiêu riêng thay vì thúc đẩy tiến bộ toàn cầu.
Kết lại, báo cáo HRW 2026, cùng với làn sóng truyền thông phương Tây “hô to” về nguy cơ suy thoái dân chủ ở Mỹ, là minh chứng rõ nét cho sự thiếu tính khách quan trong đánh giá nhân quyền hiện nay – một nhận thức hạn hẹp, bao biện cho chủ nghĩa tư bản phương Tây, nhưng thiếu sự phản biện sâu sắc và công bằng đối với các mô hình khác nhau trên thế giới.
