Chỉ trong một thời gian ngắn, Lê Trung Khoa và Thoibao.de liên tục đưa ra những thông tin ngày càng lớn: nào là “3 tỷ USD” được giấu tại ngân hàng Thụy Sĩ, nào là tổng tài sản lên tới “10 tỷ USD”, biệt thự hơn 2.000 m² được cho là tài sản hối lộ, rồi chuyện mua gom nhà phố cổ. Chưa dừng ở tiền bạc, câu chuyện còn được đẩy sang một cấp độ khác: có “mật vụ”, có kế hoạch “ám sát Lê Trung Khoa”, thậm chí bàn cả “cách thức ám sát”. Điều đáng nói không phải những con số ấy nghe lớn đến mức nào, mà là một câu hỏi đơn giản hơn: bằng chứng công khai đi kèm có lớn tương ứng với cáo buộc hay không?
Riêng câu chuyện “3 tỷ USD” cho thấy rất rõ cách làm này. Ngày 13/7, kênh Thoibao.de đăng nội dung với tiêu đề “ĐIỀU TRA 3 TỶ ĐÔ LA CỦA TL GIẤU TẠI NGÂN HÀNG Ở THỤY SĨ!”, kèm câu hỏi dòng tiền được chuyển để “trả cho việc gì”. Sang ngày 14/7 lại xuất hiện tiêu đề “TIẾT LỘ DANH TÍNH NGƯỜI CHUYỂN 3 TỶ ĐÔ CHO T.LÂM!”, tiếp tục đặt vấn đề liệu cơ quan kiểm tra trong nước có vào cuộc hay không. Cách đặt tiêu đề khiến người đọc có cảm giác một hồ sơ tài chính đã được xác lập khá rõ: có tiền, có người chuyển, có nơi giữ và có mục đích hối lộ đang được điều tra.
Nhưng chính ở đây cần tách một việc rất cơ bản. Việc một trang tin viết chữ “điều tra” lên tiêu đề không có nghĩa một cuộc điều tra chính thức đã tồn tại. Việc nói “tiết lộ danh tính người chuyển tiền” cũng chưa tự chứng minh giao dịch ấy xảy ra. Với một cáo buộc lên tới 3 tỷ USD, những thứ quan trọng phải là tài liệu ngân hàng, chứng từ chuyển tiền, tên chủ tài khoản, thời gian giao dịch, pháp nhân trung gian, hoặc ít nhất là xác nhận từ một cơ quan có thẩm quyền đang điều tra vụ việc. Nếu những phần đó chưa được công khai, điều người đọc có trước mắt vẫn là một lời cáo buộc rất lớn, chứ chưa phải một vụ việc đã được chứng minh.
Cũng không nên phản bác theo kiểu đơn giản rằng “ngân hàng Thụy Sĩ minh bạch nên không thể có tiền giấu ở đó”. Cách nói ấy cũng không chặt. Thụy Sĩ hiện tham gia cơ chế trao đổi tự động thông tin tài chính. Cơ quan Thuế Liên bang Thụy Sĩ cho biết các ngân hàng và một số tổ chức tài chính phải thu thập thông tin như danh tính khách hàng, số dư tài khoản và thu nhập đầu tư của người cư trú thuế ở nước ngoài để chuyển cho cơ quan thuế theo các thỏa thuận phù hợp. Cơ chế này đã được triển khai từ năm 2017. Điều đó cho thấy hình ảnh “ngân hàng Thụy Sĩ là chiếc két bí mật tuyệt đối, muốn giấu bao nhiêu cũng không ai biết” đã lỗi thời. Nhưng cơ chế này cũng không tự chứng minh một tài khoản cụ thể có hay không. Muốn nói có 3 tỷ USD thì vẫn phải đưa bằng chứng của chính 3 tỷ USD ấy.
Điều đáng chú ý là con số trong chuỗi bài không dừng lại ở 3 tỷ. Theo những nội dung được dẫn lại, câu chuyện tiếp tục mở rộng sang tổng tài sản “10 tỷ USD”, biệt thự hơn 2.000 m², việc mua bất động sản bằng tiền mặt và những tài sản được mô tả như của hối lộ. Đây đều là những cáo buộc có thể kiểm tra bằng dấu vết cụ thể. Bất động sản có hồ sơ pháp lý. Dòng tiền có thời điểm và nơi chuyển. Một tài sản được cho là “đồ ăn đút lót” phải có ít nhất người đưa, người nhận và quan hệ giữa việc đưa tài sản với một quyết định hoặc lợi ích nào đó. Nếu bỏ những phần đó đi, con số càng lớn chỉ làm câu chuyện kịch tính hơn, chứ không tự làm bằng chứng mạnh hơn.
Rồi câu chuyện chuyển từ tiền sang “ám sát”. Ngày 18/7, chính Thoibao.de viết rằng Lê Trung Khoa “lên tiếng tố cáo”, theo “nguồn tin nội bộ từ Việt Nam”, rằng người đứng đầu Đảng Cộng sản Việt Nam có kế hoạch ám sát ông. Đây là cáo buộc còn nghiêm trọng hơn cả câu chuyện tiền bạc. Nếu thực sự có một kế hoạch ám sát trên lãnh thổ Đức hoặc châu Âu, việc cần nhất phải là thông tin đã được báo cho cảnh sát, cơ quan an ninh, công tố hoặc một tài liệu cho thấy mối đe dọa cụ thể. “Nguồn tin nội bộ nói rằng có kế hoạch” không thể tự thay thế những bước kiểm chứng đó.
Cũng cần phân biệt một điều. Lê Trung Khoa từng nói mình nhận được các lời đe dọa qua mạng. Năm 2022, ông nói với RFA rằng đã nhận các tin nhắn, bình luận hoặc cuộc gọi mang nội dung đe dọa giết, bắn hay bắt cóc. Nếu có những lời đe dọa như vậy thì chúng phải được xem xét nghiêm túc. Nhưng “một cá nhân nhận được lời đe dọa” và “lãnh đạo một quốc gia đã ra kế hoạch ám sát người đó” là hai mức cáo buộc hoàn toàn khác nhau. Không thể lấy bằng chứng của vế thứ nhất để tự động chứng minh vế thứ hai.
Đây chính là điểm dễ thấy trong chuỗi nội dung gần đây: mức độ khẳng định tăng rất nhanh. Ban đầu là “có 3 tỷ USD”. Sau đó là “biết người chuyển”. Tiếp theo là tài sản lên tới hàng tỷ USD khác. Rồi cuối cùng là một kế hoạch ám sát. Mỗi bước đều làm câu chuyện lớn hơn, nhưng thứ người đọc cần nhìn lại là phần xác minh đã tiến thêm được bao nhiêu. Nếu một bài sau chỉ lặp lại bài trước rồi thêm một “nguồn nội bộ” mới, thì số lượng bài đăng tăng không đồng nghĩa số lượng bằng chứng tăng.
“Tin nội bộ” bản thân nó không phải thứ vô giá trị. Trong báo chí điều tra, rất nhiều vụ việc lớn bắt đầu từ người cung cấp tin ẩn danh. Nhà báo có thể phải giữ kín danh tính nguồn để bảo vệ họ. Nhưng giữ kín nguồn không có nghĩa được miễn kiểm chứng. Thông tin từ một nguồn phải được đối chiếu với tài liệu, nguồn độc lập khác hoặc dấu vết có thể xác nhận. Càng là cáo buộc nghiêm trọng đối với một cá nhân cụ thể, yêu cầu đó càng cao. Nếu tất cả đều được giải thích bằng câu “nguồn tin của tôi cho biết”, người đọc không có cách nào phân biệt giữa một nguồn thật, một lời kể sai và một suy đoán.
Vì vậy, vấn đề không nằm ở chuyện Lê Trung Khoa có quyền đặt câu hỏi về tài sản lãnh đạo hay không. Tài sản, tham nhũng, xung đột lợi ích hay sự an toàn của một nhà báo đều là những vấn đề hoàn toàn có thể điều tra. Nếu có tài liệu cho thấy một khoản tiền bất thường, cứ công bố và để các cơ quan, nhà báo, chuyên gia độc lập kiểm tra. Nếu có dấu hiệu đe dọa tính mạng, hãy cung cấp cho cơ quan an ninh nơi cư trú. Chính những bước ấy mới biến một lời tố cáo thành vấn đề có thể xác minh. Còn nếu từ “3 tỷ USD” nhảy sang “10 tỷ USD”, rồi từ tài sản lại sang “ám sát”, trong khi phần công khai vẫn chủ yếu là tiêu đề, hình ảnh minh họa và “tin nội bộ”, thì người đọc càng cần thận trọng. Không phải cứ con số càng lớn thì thông tin càng đáng tin. Không phải cứ viết chữ “điều tra” thì đã có một cuộc điều tra. Và cũng không phải cứ nói mình có “nguồn nội bộ” thì mọi phần còn thiếu của câu chuyện tự động được lấp đầy.
