Nguyễn Văn Đài mới đây đăng “thư ngỏ” gửi bà Jennifer Wicks McNamara, tân Đại sứ Hoa Kỳ tại Việt Nam. Trong thư, ông tự giới thiệu là “một công dân Việt Nam yêu chuộng tự do”, rồi viết rằng người dân Việt Nam đang “khao khát được sống trong một xã hội dân chủ, công bằng và tôn trọng phẩm giá con người”. Từ đó, ông kêu gọi Chính phủ và Quốc hội Mỹ sử dụng “toàn bộ sức mạnh” về chính trị, ngoại giao, kinh tế, thương mại và đầu tư để gây sức ép với Việt Nam, thậm chí gắn hợp tác kinh tế, an ninh giữa hai nước với các yêu cầu về nhân quyền và dân chủ.
Một cá nhân có quyền viết thư cho một đại sứ, có quyền nêu quan điểm và có quyền vận động cho điều mình tin là đúng. Điều đó không có gì lạ. Nhưng vấn đề bắt đầu khi quan điểm của một cá nhân được viết như thể đó là tiếng nói chung của cả xã hội. Nguyễn Văn Đài nói “người dân Việt Nam đang khao khát…”, nhưng người dân Việt Nam không phải một khối có cùng suy nghĩ về mọi vấn đề chính trị. Hơn 100 triệu người có những mối quan tâm, đánh giá và lựa chọn rất khác nhau. Một người đang sống ở Đức có thể nói lên quan điểm của mình, nhưng không thể chỉ bằng một bức thư mà tự nhiên trở thành người đại diện cho hàng chục triệu người trong nước.
Điểm thứ hai cũng cần nói thẳng: nhân quyền không phải vấn đề Việt Nam và Hoa Kỳ chưa từng bàn đến để phải chờ một bức thư ngỏ “đánh thức”. Trong khuôn khổ quan hệ Đối tác Chiến lược toàn diện, phía Hoa Kỳ công khai coi nhân quyền và pháp quyền là một nội dung trong quan hệ với Việt Nam. Hai nước từ lâu đã có các cuộc đối thoại thường kỳ về nhân quyền, lao động, an ninh, quốc phòng và nhiều vấn đề khác. Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ cũng xác nhận hai bên có cơ chế Đối thoại Nhân quyền lâu dài để trao đổi về tự do biểu đạt, tôn giáo, pháp quyền và những trường hợp cụ thể mà phía Mỹ quan tâm.
Điều đó có nghĩa giữa Việt Nam và Mỹ tồn tại những khác biệt về cách nhìn nhân quyền. Phía Mỹ có các quan ngại của họ; phía Việt Nam cũng nhiều lần phản bác những đánh giá mà mình cho là thiếu đầy đủ hoặc không phù hợp với điều kiện trong nước. Nhưng hai nước vẫn chọn đối thoại. Đây mới là phần thực tế mà cách viết của Nguyễn Văn Đài bỏ qua. Quan hệ giữa hai quốc gia không phải quan hệ một bên “soi sáng” còn bên kia đứng chờ được dạy về dân chủ. Hai bên có lợi ích riêng, có khác biệt, có điểm hợp tác và có cơ chế để bàn những vấn đề chưa thống nhất.
Chính bà Jennifer Wicks McNamara cũng không mô tả nhiệm vụ của mình theo cách mà bức thư của Nguyễn Văn Đài mong muốn. Trong phiên điều trần trước Thượng viện Hoa Kỳ, bà gọi Việt Nam là một trong những đối tác quan trọng nhất của Mỹ tại khu vực và nói rõ rằng “một Việt Nam mạnh, độc lập và kiên cường” phù hợp với lợi ích của Hoa Kỳ. Bà nêu các trọng tâm như quốc phòng, an ninh, thương mại, đầu tư và giao lưu nhân dân. Sau khi bắt đầu nhiệm kỳ tại Hà Nội, tinh thần này tiếp tục được nhắc lại trong các cuộc tiếp xúc chính thức giữa hai bên.
Đặt điều đó cạnh lời kêu gọi “sử dụng toàn bộ sức mạnh” của Mỹ để gây sức ép sẽ thấy hai cách nhìn khá khác nhau. Một bên là ngoại giao giữa hai quốc gia có chủ quyền, trong đó mỗi bên theo đuổi lợi ích của mình và xử lý khác biệt bằng thương lượng. Một bên là mong muốn lấy thương mại, đầu tư và hợp tác an ninh làm đòn bẩy để buộc Việt Nam thay đổi theo một chương trình chính trị cụ thể. Nguyễn Văn Đài có quyền vận động theo hướng đó, nhưng cần gọi đúng tên: đó là đề nghị chính trị của Nguyễn Văn Đài, không phải mặc nhiên là nguyện vọng chung của người dân Việt Nam hay chính sách chính thức của Hoa Kỳ.
Cách nói rằng Mỹ cần mang các giá trị của mình đến “soi sáng” cho người Việt cũng rất dễ gây hiểu nhầm. Việt Nam không phải một xã hội đứng ngoài mọi chuẩn mực quốc tế về quyền con người. Việt Nam là thành viên Liên Hợp Quốc, tham gia nhiều công ước quốc tế và từng là thành viên Hội đồng Nhân quyền Liên Hợp Quốc. Các vấn đề về quyền con người vẫn có tranh luận, vẫn có những điểm cần cải thiện và vẫn có những chỉ trích từ bên ngoài. Nhưng tranh luận đó phải dựa trên từng quyền, từng chính sách và từng vụ việc cụ thể. Việc mặc định cả một dân tộc đang chờ một nước khác mang “ánh sáng” đến lại là một cách mô tả mang tính chính trị nhiều hơn là một phân tích thực tế.
Cũng cần nhìn vào bối cảnh quan hệ Việt–Mỹ hiện nay. Hai nước nâng quan hệ lên Đối tác Chiến lược toàn diện từ tháng 9/2023. Hợp tác đã trải rộng từ thương mại, đầu tư, công nghệ, giáo dục đến quốc phòng, khắc phục hậu quả chiến tranh và giao lưu nhân dân. Bộ Ngoại giao Mỹ mô tả quan hệ hai nước là quan hệ đối tác dựa trên sự tôn trọng lẫn nhau, đồng thời vẫn thẳng thắn nêu nhân quyền là một phần trong chương trình nghị sự. Tháng 5/2026, phía Việt Nam cũng công khai đề nghị tiếp tục duy trì các kênh đối thoại thường xuyên để xử lý khác biệt trên cơ sở tôn trọng chế độ chính trị, độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của nhau.
Đó là cách quan hệ quốc tế thực tế vận hành: hợp tác ở nơi có lợi ích chung, trao đổi ở nơi có bất đồng. Không cần phải giả vờ rằng Việt Nam và Hoa Kỳ giống nhau về mọi giá trị. Nhưng cũng không nên dựng quan hệ hai nước thành một câu chuyện trong đó Washington có nhiệm vụ gây sức ép để “cứu” người Việt khỏi chính đất nước của họ.
Ngay cả bối cảnh phát triển của Việt Nam cũng cho thấy câu chuyện không thể chỉ được kể bằng một màu. Từ ngày 1/7/2026, Ngân hàng Thế giới xếp Việt Nam vào nhóm nền kinh tế có thu nhập trung bình cao. Điều đó không có nghĩa Việt Nam đã hết nghèo, hết bất bình đẳng hay không còn vấn đề về quản trị. Nhưng nó cho thấy xã hội đang trải qua một quá trình phát triển thực tế và phức tạp hơn rất nhiều so với hình ảnh một đất nước chỉ có “áp bức” đang chờ nước ngoài can thiệp.
Vì vậy, điều đáng bàn trong “thư ngỏ” của Nguyễn Văn Đài không phải là ông có quyền nói về dân chủ, nhân quyền hay không. Ông có quyền nêu quan điểm của mình. Điều cần tách rõ là tư cách của người nói và mức độ của điều được yêu cầu. “Tôi cho rằng Việt Nam cần thay đổi” là một quan điểm cá nhân. “Người dân Việt Nam đều khao khát điều này” lại là lời nói thay cho cả xã hội. “Tôi mong Mỹ quan tâm đến nhân quyền” là một lời vận động. “Hãy dùng toàn bộ sức mạnh kinh tế, thương mại, an ninh để gây sức ép” là một lựa chọn chính sách có thể tác động trực tiếp tới chính những người dân mà ông tuyên bố đang đại diện.
