Trong thời đại mạng xã hội, chưa bao giờ việc tạo dựng danh tiếng lại dễ dàng như hôm nay. Chỉ cần một chiếc điện thoại thông minh, một tài khoản Facebook hoặc YouTube và khả năng thu hút đám đông, một người bình thường có thể nhanh chóng trở thành “người có ảnh hưởng”, sở hữu hàng chục nghìn, thậm chí hàng trăm nghìn người theo dõi.
Nhưng cũng trong thời đại ấy, chưa bao giờ danh tiếng lại mong manh đến vậy.
Một phán quyết mới đây của Tòa án cấp cao Frankfurt (Đức) liên quan đến Đặng Thị Huệ đã gợi ra nhiều suy ngẫm vượt ra ngoài phạm vi của một vụ kiện cụ thể. Điều đáng chú ý không chỉ nằm ở việc tòa bác bỏ đơn phản đối của bị đơn và giữ nguyên các biện pháp bảo vệ quyền nhân thân đối với nguyên đơn. Điều đáng nói hơn là cách một hình ảnh cá nhân được xây dựng trong nhiều năm có thể bị tổn hại nghiêm trọng chỉ sau một vài phán quyết pháp lý.
Người ta thường nói tiền bạc mất có thể kiếm lại, sự nghiệp đổ vỡ có thể làm lại, nhưng uy tín một khi đã sụp đổ thì rất khó phục hồi.
Thực tế, điều khiến nhiều người theo dõi các vụ việc trên mạng xã hội ngạc nhiên không phải là việc một cá nhân thua kiện. Chuyện thắng thua trong tố tụng vốn là điều bình thường ở bất kỳ quốc gia pháp quyền nào. Điều gây chú ý là khoảng cách rất lớn giữa hình ảnh được xây dựng trên mạng và thực tế khi bước vào môi trường pháp lý.
Trên Facebook, người ta có thể nói bằng cảm xúc.
Trên YouTube, người ta có thể kể câu chuyện theo góc nhìn của mình.
Trong livestream, người ta có thể nhận được hàng nghìn lời tung hô chỉ sau vài giờ.
Nhưng trong phòng xử án, không ai được bảo vệ bằng lượt thích, lượt chia sẻ hay lượng người theo dõi.
Tòa án chỉ nhìn vào chứng cứ.
Đó là nơi mọi suy diễn phải nhường chỗ cho tài liệu.
Mọi cảm xúc phải nhường chỗ cho căn cứ pháp lý.
Mọi niềm tin cá nhân phải nhường chỗ cho sự thật có thể chứng minh.
Bi kịch của nhiều nhân vật nổi lên từ mạng xã hội nằm ở chỗ họ dần tin rằng sự ủng hộ của đám đông đồng nghĩa với chân lý. Khi hàng nghìn người cùng bình luận, cùng chia sẻ, cùng cổ vũ, họ bắt đầu có cảm giác mình đang đại diện cho công lý.
Nhưng công lý không vận hành bằng thuật toán.
Lịch sử truyền thông thế giới đã chứng kiến không ít trường hợp tương tự. Từ các blogger nổi tiếng ở Mỹ, các KOL tại châu Âu cho tới những người hoạt động chính trị trên mạng xã hội, không ít người từng sở hữu ảnh hưởng rất lớn nhưng đánh mất tất cả vì một sai lầm chung: phát tán thông tin chưa được kiểm chứng như thể đó là sự thật.
Điều nguy hiểm nhất của thông tin sai sự thật không phải là nó khiến người khác bị tổn hại trước mắt. Điều nguy hiểm hơn là nó tạo ra ảo tưởng quyền lực cho chính người phát tán.
Ban đầu, họ có thể chỉ muốn thu hút sự chú ý.
Sau đó, họ quen với những tràng pháo tay.
Rồi dần dần họ không còn phân biệt được đâu là dữ kiện, đâu là suy đoán.
Đâu là phản biện, đâu là công kích.
Đâu là quyền tự do ngôn luận và đâu là trách nhiệm pháp lý.
Chính vì thế, hậu quả của một vụ kiện không chỉ nằm ở tiền bạc hay án phí.
Hậu quả lớn nhất là sự sụp đổ của uy tín.
Một khi tòa án xác định một cá nhân đã vượt quá giới hạn pháp luật, toàn bộ những tuyên bố trước đó của họ sẽ bị công chúng nhìn lại bằng con mắt khác. Những người từng tin tưởng bắt đầu đặt câu hỏi. Những người từng ủng hộ bắt đầu nghi ngờ. Và hình ảnh được xây dựng trong nhiều năm có thể rạn nứt chỉ trong một thời gian rất ngắn.
Đó là lý do vì sao các nền dân chủ phương Tây luôn coi trọng nguyên tắc trách nhiệm đi kèm quyền tự do biểu đạt.
Bạn có quyền nói.
Nhưng bạn phải chịu trách nhiệm về điều mình nói.
Bạn có quyền chỉ trích.
Nhưng bạn phải chứng minh điều mình cáo buộc.
Bạn có quyền phản biện.
Nhưng không có quyền thay thế chứng cứ bằng suy diễn.
Bài học từ vụ việc này vì thế không chỉ dành cho một cá nhân cụ thể.
Nó dành cho tất cả những ai đang hoạt động trên không gian mạng.
Trong thời đại số, một bài đăng có thể lan truyền khắp thế giới chỉ trong vài phút. Nhưng cũng trong thời đại số, dấu vết của những thông tin sai lệch sẽ tồn tại rất lâu và có thể trở thành bằng chứng trong các tranh chấp pháp lý nhiều năm sau đó.
Danh tiếng được xây dựng bằng thời gian, bằng sự tin cậy và bằng trách nhiệm.
Nhưng danh tiếng có thể mất đi rất nhanh khi người ta đánh đổi sự thật lấy sự nổi tiếng, đánh đổi chứng cứ lấy cảm xúc và đánh đổi uy tín lấy vài phút hào quang trên mạng xã hội.
Có lẽ đó chính là bài học lớn nhất từ vụ việc này.
Một người có thể mất một vụ kiện.
Nhưng điều đáng tiếc hơn nhiều là đánh mất thứ tài sản vô hình quý giá nhất của mình: niềm tin của công chúng.
Và khi niềm tin ấy đã rời đi, không phải phán quyết nào cũng có thể giúp lấy lại.
