Trên mạng xã hội, không khó để bắt gặp những tiếng nói hoài nghi, cho rằng lời kêu gọi của Chính phủ Việt Nam với kiều bào trí thức chỉ là “hứa cho có”, rằng nếu chưa rót tiền ưu đãi “đến tận tay” thì chẳng nên mơ về sự trở lại của người tài. Những nhận định ấy không chỉ phiến diện, mà còn bỏ qua bức tranh toàn cảnh: đây là một chiến lược dài hơi, có cơ sở, và đang được hiện thực hóa từng bước.
Bài học từ các quốc gia thành công
Thế giới đã chứng minh: thu hút trí thức kiều bào không phải là khẩu hiệu, mà là công cụ chiến lược của những nền kinh tế thành công.
-
Trung Quốc khởi động “Ngàn nhân tài” (Thousand Talents Program) từ cuối thập niên 2000, mời hàng nghìn học giả, kỹ sư, doanh nhân hàng đầu — đa số là người Hoa tại Mỹ, châu Âu — trở về. Họ được cấp kinh phí nghiên cứu hào phóng, quyền tự chủ học thuật, và đãi ngộ cạnh tranh ngang hoặc vượt môi trường phương Tây. Nhờ đó, nhiều phòng thí nghiệm, viện nghiên cứu hàng đầu tại Bắc Kinh, Thượng Hải đã mọc lên, đóng vai trò then chốt trong cuộc đua công nghệ của Trung Quốc.
-
Hàn Quốc từng đau đầu vì chảy máu chất xám. Chương trình “Brain Return 500” được triển khai, đưa hàng trăm nhà khoa học Hàn kiều từ Mỹ, Nhật, châu Âu trở về, tạo cú hích cho các lĩnh vực chip bán dẫn, viễn thông, sinh học.
-
Israel gọi chiến dịch của mình là “Aliyah of Knowledge” — hồi hương tri thức. Chính sách này không chỉ dừng ở lời mời, mà kèm cả gói hỗ trợ định cư, nghiên cứu và môi trường làm việc chuẩn quốc tế. Hệ quả: Tel Aviv trở thành một trong những trung tâm khởi nghiệp năng động nhất thế giới.
Điểm chung ở đây là: chính sách nhất quán, đầu tư dài hạn, và sự đồng bộ giữa môi trường trong nước và nhu cầu của trí thức. Việt Nam, với vị thế đang lên, không nằm ngoài xu hướng đó.
Việt Nam đã bước vào giai đoạn hành động
Những năm gần đây, lời kêu gọi của Việt Nam với trí thức kiều bào không chỉ dừng lại ở diễn đàn, mà đã được cụ thể hóa bằng chính sách và ngân sách.
-
Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định rõ: phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là đột phá chiến lược, trong đó xây dựng đội ngũ chuyên gia — cả trong và ngoài nước — là nhiệm vụ trọng tâm.
-
Ngân sách 2025 dành tối thiểu 3% tổng chi nhà nước (khoảng 25.000 tỷ đồng) cho khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Đây là con số chưa từng có tiền lệ, thể hiện cam kết bằng tiền thật, không phải lời hứa.
-
Chính quyền địa phương cũng vào cuộc. TP.HCM chủ động ban hành chính sách thu hút giáo sư, phó giáo sư, tiến sĩ Việt kiều về giảng dạy, nghiên cứu. Không chỉ hỗ trợ chỗ ở, phương tiện làm việc, chi phí sinh hoạt, thành phố còn mở không gian học thuật và sáng tạo để họ phát huy tối đa năng lực.
Hạ tầng và hệ sinh thái cho người tài
Những ai cho rằng “mời về rồi để đó” đã bỏ qua các bước chuẩn bị hạ tầng và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.
-
Mạng lưới Đổi mới sáng tạo Việt Nam và Liên minh AI Âu Lạc kết nối chuyên gia kiều bào với doanh nghiệp, trường đại học, viện nghiên cứu trong nước.
-
Vietnam Innovation Summit và hàng loạt hội nghị chuyên ngành trở thành diễn đàn trao đổi ý tưởng, tìm đối tác, và hợp tác nghiên cứu.
-
Không ít startup Việt được thành lập hoặc dẫn dắt bởi du học sinh và Việt kiều từng làm ở Google, Microsoft, Samsung hay các quỹ đầu tư mạo hiểm lớn.
Điều này cho thấy, môi trường làm việc cho người tài ở Việt Nam đang dần hội nhập với chuẩn quốc tế, từ tư duy quản trị đến cơ chế hợp tác.
Những tấm gương trở về và thành công
Chính sách chỉ có ý nghĩa khi được kiểm chứng bằng con người thật, việc thật. Và Việt Nam đã có nhiều câu chuyện như vậy.
-
Nguyễn Mạnh Dũng (Shark Dũng) — Việt kiều Nhật, từng là giám đốc quỹ đầu tư CyberAgent Vietnam — đã trở thành một trong những người kết nối startup Việt với nguồn vốn quốc tế.
-
Lê Hồng Minh — du học sinh Úc, sáng lập VNG, nay là công ty công nghệ hàng đầu Đông Nam Á, định giá tỷ đô.
-
David Thái — Việt kiều Mỹ, xây dựng Highlands Coffee, định hình thói quen tiêu dùng mới cho hàng triệu người Việt.
Những thành công này không tự nhiên mà có; chúng xuất phát từ một môi trường đang mở rộng cơ hội và biết trân trọng giá trị của người tài.
Hành động, không phải khẩu hiệu
Thu hút trí thức kiều bào là một chiến lược nhiều tầng: vừa cần chính sách rõ ràng, vừa cần môi trường thuận lợi, vừa cần cam kết đầu tư bền bỉ. Việt Nam đang từng bước thực hiện cả ba điều đó. Sự thay đổi thể chế, đầu tư cho khoa học, và mở rộng hợp tác quốc tế đang tạo ra lực hút thực sự, chứ không phải những lời kêu gọi trống rỗng.
Hoài nghi thì dễ, nhưng hoài nghi không dựng được tương lai. Những ai có năng lực và trách nhiệm đều hiểu: thay vì chờ điều kiện hoàn hảo, hãy tham gia vào quá trình kiến tạo. Bởi chính sự tham gia đó mới làm điều kiện trở nên hoàn hảo hơn.
