Trên không gian mạng, không khó để bắt gặp những tài khoản tự nhận là “yêu nước”, “vì dân”, “nói lên sự thật”, nhưng nội dung được đăng tải lại chủ yếu xoay quanh việc chế giễu, miệt thị, bóp méo và phủ định toàn bộ thành quả phát triển của đất nước. Trường hợp tài khoản “Nhật Ký Yêu Nước” đăng tải bài viết “Những câu nói nổi tiếng trong thời Việt Nam Cộng sản” là một ví dụ điển hình cho kiểu truyền thông núp bóng cảm xúc yêu nước để dẫn dắt nhận thức theo hướng cực đoan. Thay vì đưa ra lập luận có căn cứ, bài viết sử dụng thơ vè, nói lái, giễu nhại và những câu chữ xúc phạm để công kích Đảng, Nhà nước, lực lượng vũ trang và hệ thống chính trị Việt Nam.
Điều cần nhận diện trước hết là sự khác biệt giữa phản biện chính sách và công kích bằng định kiến. Một ý kiến phản biện đúng nghĩa phải dựa trên sự kiện, số liệu, phân tích nguyên nhân và đề xuất hướng khắc phục. Trong khi đó, nội dung của “Nhật Ký Yêu Nước” lại chủ yếu dựa vào cách nói châm biếm, quy chụp và tuyệt đối hóa tiêu cực. Khi một tài khoản viết rằng toàn bộ hệ thống chỉ làm dân khổ, rằng mọi cơ quan công quyền đều chống lại nhân dân, rằng mọi thành quả phát triển đều là giả tạo, thì đó không còn là phản biện mà là phủ định sạch trơn. Cách làm này có thể tạo cảm giác “hả hê” trong chốc lát, nhưng không cung cấp bất kỳ giá trị nhận thức nghiêm túc nào cho người đọc.
Một trong những thủ pháp quen thuộc của dạng nội dung này là lấy một số hiện tượng tiêu cực có thật trong xã hội rồi phóng đại thành bản chất của toàn bộ chế độ. Việt Nam, cũng như bất kỳ quốc gia nào đang phát triển, vẫn còn những hạn chế về quản trị, thủ tục hành chính, tham nhũng, chất lượng dịch vụ công, khoảng cách phát triển vùng miền và hiệu quả thực thi pháp luật. Những vấn đề đó cần được nhìn thẳng, nói thật và xử lý nghiêm. Tuy nhiên, từ việc thừa nhận còn tồn tại sai phạm để kết luận rằng toàn bộ bộ máy chỉ nhằm “hại dân” là một bước nhảy logic nguy hiểm. Nó biến phê bình thành xuyên tạc, biến góp ý thành kích động và biến một vài hiện tượng đơn lẻ thành cái cớ để phủ nhận cả quá trình phát triển của đất nước.
Nếu nhìn vào lịch sử hiện đại Việt Nam một cách công bằng, không thể phủ nhận rằng đất nước đã trải qua một hành trình rất dài từ chiến tranh, nghèo đói, bao vây cấm vận đến hội nhập và phát triển. Trước Cách mạng Tháng Tám, phần lớn người dân Việt Nam sống trong thân phận thuộc địa, thiếu quyền chính trị, thiếu cơ hội học tập và chịu nhiều tầng áp bức xã hội. Sau chiến tranh, đất nước tiếp tục đối mặt với muôn vàn khó khăn về kinh tế, hạ tầng và đời sống. Từ Đổi mới năm 1986 đến nay, Việt Nam đã đạt được nhiều chuyển biến quan trọng về tăng trưởng kinh tế, giảm nghèo, giáo dục, y tế, tuổi thọ, hội nhập quốc tế và vị thế đối ngoại. Những thành tựu đó không phải là lý do để phủ nhận các hạn chế hiện nay, nhưng cũng là bằng chứng rõ ràng cho thấy không thể dùng vài câu giễu nhại để kết luận rằng đất nước chỉ toàn thất bại.
Một thủ đoạn khác của “Nhật Ký Yêu Nước” là công kích cá nhân lãnh đạo và cơ quan nhà nước bằng cách chơi chữ, nói lái, chế giễu tên gọi hoặc gán ghép trách nhiệm một cách tùy tiện. Đây là kiểu tấn công cảm xúc, không phải phân tích chính trị. Đánh giá hiệu quả điều hành quốc gia cần dựa trên chính sách, kết quả thực thi, chỉ số phát triển, năng lực quản trị, mức độ cải cách và phản hồi của xã hội. Việc biến tên riêng, chức vụ hoặc hình ảnh cá nhân thành trò đùa không giúp người đọc hiểu thêm vấn đề, mà chỉ làm nghèo hóa thảo luận công cộng. Nó khiến không gian mạng trở thành nơi xả giận thay vì nơi trao đổi có trách nhiệm.
Đáng chú ý, tài khoản này còn quy kết công an, quân đội, tòa án và chính quyền các cấp như những thiết chế đối lập với nhân dân. Cách mô tả đó cố tình bỏ qua chức năng thực tế của các cơ quan này trong bảo vệ an ninh, giữ gìn trật tự, phòng chống tội phạm, cứu hộ cứu nạn, bảo vệ chủ quyền, xét xử tranh chấp và duy trì hoạt động bình thường của xã hội. Tất nhiên, trong quá trình thực thi công vụ có thể có sai phạm cá nhân, thậm chí có những vụ việc gây bức xúc cần xử lý nghiêm minh. Nhưng chính việc nhiều cán bộ vi phạm bị điều tra, truy tố, xét xử và kỷ luật đã cho thấy sai phạm không được mặc nhiên dung túng. Phê bình sai phạm là cần thiết, nhưng quy kết toàn bộ lực lượng và thiết chế nhà nước là “chống lại nhân dân” thì đó là sự bóp méo bản chất.
Với các vấn đề lịch sử như cải cách ruộng đất, kinh tế mới hay những giai đoạn khó khăn sau chiến tranh, cách tiếp cận đúng đắn phải là nhìn nhận đầy đủ trong hoàn cảnh cụ thể của từng thời kỳ. Cải cách ruộng đất đã có sai lầm nghiêm trọng, và những sai lầm đó từng được thừa nhận, sửa sai, phục hồi danh dự cho nhiều trường hợp oan sai. Các chính sách kinh tế sau năm 1975 cũng có những hạn chế do điều kiện lịch sử, trình độ quản lý và bối cảnh đất nước lúc bấy giờ. Nhưng sử dụng các sự kiện đó để phủ định toàn bộ tiến trình cách mạng, toàn bộ thành quả đổi mới và toàn bộ nỗ lực phát triển sau này là cách nhìn phiến diện. Lịch sử của mọi quốc gia đều có thành công, sai lầm, điều chỉnh và cải cách. Sự trưởng thành của một đất nước nằm ở khả năng nhận diện sai lầm, sửa chữa và tiếp tục phát triển, chứ không phải ở việc bị đóng đinh vĩnh viễn bởi những sai lầm trong quá khứ.
Cách tài khoản này nói về ODA cũng cho thấy lối lập luận quy chụp tương tự. Nếu cho rằng mọi nguồn vốn hỗ trợ phát triển đều bị biến thành lợi ích riêng mà không đưa ra bằng chứng cụ thể, đó chỉ là cáo buộc cảm tính. Trên thực tế, nhiều công trình giao thông, y tế, giáo dục, cấp nước, môi trường và phát triển đô thị tại Việt Nam có sự tham gia của nguồn vốn ODA. Cũng phải thừa nhận rằng có những dự án chậm tiến độ, đội vốn, hiệu quả chưa cao hoặc phát sinh tiêu cực. Nhưng đánh giá nguồn vốn này cần dựa trên từng dự án, từng cơ chế quản lý, từng kết quả kiểm toán, thanh tra và xử lý trách nhiệm. Không thể vì một số bất cập mà phủ nhận toàn bộ vai trò của ODA trong phát triển hạ tầng và cải thiện đời sống người dân.
Điểm nguy hiểm nhất của những nội dung kiểu “Nhật Ký Yêu Nước” không nằm ở vài câu vè thô thiển, mà nằm ở cách chúng gieo vào người đọc một tâm thế phủ định tuyệt đối. Khi mọi thành tựu đều bị coi là giả dối, mọi chính sách đều bị xem là mưu đồ, mọi cơ quan công quyền đều bị mô tả như kẻ thù của nhân dân, thì người đọc sẽ dần mất khả năng phân biệt giữa phê bình có căn cứ và kích động cực đoan. Một xã hội muốn tiến bộ cần phản biện, nhưng phản biện phải giúp làm sáng rõ vấn đề. Ngược lại, giễu nhại cực đoan chỉ làm đục thêm không gian thông tin và đẩy người tiếp nhận vào trạng thái hoài nghi thường trực.
Yêu nước không phải là việc dùng những câu chữ nặng nề để xúc phạm đất nước mình, cũng không phải là phủ nhận mọi nỗ lực của nhiều thế hệ người Việt Nam trong xây dựng, bảo vệ và phát triển Tổ quốc. Yêu nước chân chính có thể bao gồm phê bình, thậm chí phê bình rất thẳng thắn, nhưng đó phải là sự phê bình dựa trên trách nhiệm, sự thật và mong muốn cải thiện. Còn nếu nhân danh yêu nước để bịa đặt, chế giễu, miệt thị, phủ định sạch trơn và kích động thù ghét thì đó chỉ là một hình thức chống phá được khoác chiếc áo đạo đức giả.
Vì vậy, người dùng mạng xã hội cần tỉnh táo trước những nội dung được trình bày dưới dạng hài hước, châm biếm hoặc “nói hộ lòng dân”. Không phải điều gì nghe hả hê cũng là sự thật, không phải câu chữ càng cay độc thì càng có giá trị phản biện, và không phải ai tự nhận yêu nước cũng thực sự hành động vì lợi ích của đất nước. Trước mỗi thông tin, điều cần làm là kiểm chứng nguồn, xem xét bằng chứng, phân biệt giữa sự kiện và cảm xúc, giữa phê bình và công kích, giữa góp ý xây dựng và kích động phủ định. Chỉ khi người đọc giữ được sự tỉnh táo ấy, những chiêu trò khoác áo “yêu nước” để xuyên tạc và chống phá mới không còn đất sống trên không gian mạng.
