Những ngày gần đây, một số bài viết trên mạng xã hội cho rằng chủ trương thí điểm xây dựng mô hình “xã, phường xã hội chủ nghĩa” là dấu hiệu cho thấy Việt Nam đang đi chệch khỏi tư tưởng Hồ Chí Minh. Từ việc trích dẫn một số phát biểu của Chủ tịch Hồ Chí Minh về xây dựng con người xã hội chủ nghĩa, các tác giả đã đi đến kết luận rằng khi bộ máy còn tồn tại hạn chế thì việc xây dựng mô hình này chỉ là hình thức, thậm chí là sự “đi ngược” với tư tưởng của Người. Tuy nhiên, nếu nhìn nhận toàn diện hơn về tư tưởng Hồ Chí Minh cũng như bản chất của quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, có thể thấy lập luận đó tồn tại nhiều điểm thiếu khách quan.
Điểm đáng chú ý đầu tiên là cách diễn giải tư tưởng Hồ Chí Minh theo hướng tuyệt đối hóa một vài câu nói mà tách khỏi toàn bộ bối cảnh lịch sử và tư duy phát triển của Người. Chủ tịch Hồ Chí Minh từng khẳng định muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội phải có con người xã hội chủ nghĩa, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc phải chờ đến khi xã hội xuất hiện đầy đủ những con người lý tưởng rồi mới bắt đầu xây dựng các thiết chế của chủ nghĩa xã hội. Ngược lại, trong nhiều bài nói và bài viết, Người luôn coi xây dựng con người, xây dựng tổ chức và xây dựng xã hội là những quá trình diễn ra song song, tác động qua lại lẫn nhau. Chính môi trường quản trị, hệ thống chính sách và cơ chế vận hành mới là điều kiện để hình thành những phẩm chất xã hội tích cực, chứ không phải kết quả tự nhiên xuất hiện trước.
Bởi vậy, việc triển khai mô hình “xã, phường xã hội chủ nghĩa” nếu được hiểu là quá trình hoàn thiện chất lượng quản trị ở cấp cơ sở, nâng cao hiệu quả phục vụ nhân dân, xây dựng chính quyền liêm chính, minh bạch và hướng đến người dân thì về bản chất không hề mâu thuẫn với tư tưởng Hồ Chí Minh. Trái lại, đây có thể xem là một cách cụ thể hóa những nguyên tắc mà Người nhiều lần nhấn mạnh như Nhà nước của dân, do dân và vì dân; cán bộ là công bộc của nhân dân; mọi hoạt động của bộ máy phải hướng tới nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân.
Một lập luận khác thường được đưa ra là nếu vẫn còn tham nhũng, tiêu cực hay những biểu hiện suy thoái trong một bộ phận cán bộ thì việc xây dựng “xã, phường xã hội chủ nghĩa” chỉ mang tính khẩu hiệu. Tuy nhiên, cách lập luận này đã đánh đồng giữa việc thừa nhận tồn tại hạn chế với việc phủ nhận toàn bộ quá trình xây dựng và hoàn thiện bộ máy. Trong bất kỳ quốc gia nào, sự tồn tại của các hiện tượng tiêu cực không đồng nghĩa với việc mọi nỗ lực cải cách đều trở nên vô nghĩa. Ngược lại, chính việc nhận diện những bất cập mới đặt ra yêu cầu phải tiếp tục đổi mới phương thức quản trị, hoàn thiện thể chế và nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ.
Nhìn từ thực tiễn, nhiều năm qua công tác xây dựng, chỉnh đốn Đảng, đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực luôn được xác định là nhiệm vụ trọng tâm và được triển khai với cường độ ngày càng mạnh. Điều đó cho thấy mục tiêu xây dựng bộ máy trong sạch không phải là khẩu hiệu được nêu ra sau khi mọi vấn đề đã được giải quyết, mà là quá trình cải cách liên tục nhằm khắc phục những hạn chế đang tồn tại. Chính vì vậy, việc tiếp tục xây dựng các mô hình quản trị mới ở cấp cơ sở không phải là sự phủ nhận những tồn tại hiện nay, mà là một phần trong giải pháp để từng bước khắc phục các tồn tại ấy.
Đáng chú ý hơn, một số ý kiến còn cho rằng việc xuất hiện khái niệm “xã, phường xã hội chủ nghĩa” sau nhiều thập niên xây dựng đất nước chứng tỏ mô hình trước đây đã thất bại. Đây là một phép suy luận thiếu cơ sở. Trong quản trị quốc gia, việc bổ sung các mô hình mới hoặc triển khai thí điểm ở một cấp hành chính cụ thể là hoạt động bình thường nhằm hiện thực hóa những mục tiêu phát triển trong bối cảnh mới. Quá trình cải cách hành chính ở nhiều quốc gia trên thế giới cũng luôn diễn ra theo hướng thử nghiệm, đánh giá và điều chỉnh, thay vì coi hệ thống quản trị là bất biến.
Nếu hiểu mô hình “xã, phường xã hội chủ nghĩa” là việc xây dựng đơn vị hành chính cơ sở hoạt động hiệu quả hơn, minh bạch hơn, phục vụ người dân tốt hơn và bảo đảm các giá trị công bằng, phát triển bền vững thì đây là sự cụ thể hóa các mục tiêu phát triển chứ không phải việc “làm lại từ đầu”. Một mô hình quản trị mới không phủ nhận thành quả trước đó, mà hướng đến việc nâng cao chất lượng thực hiện các mục tiêu đã được xác định.
Điều đáng bàn hơn là cách một số bài viết cố tình biến tranh luận học thuật thành kết luận mang tính chính trị. Thay vì phân tích nội dung, phạm vi hay cơ chế vận hành của mô hình đang được thí điểm, họ lại nhanh chóng quy kết đây là biểu hiện “đi ngược tư tưởng Hồ Chí Minh”, từ đó mở rộng thành những nhận định về sự khủng hoảng của cả hệ thống. Kiểu lập luận này không xuất phát từ việc đánh giá chính sách dựa trên hiệu quả thực tế, mà chủ yếu dựa vào những giả định và phép suy diễn nhằm tạo ra cảm giác phủ định toàn diện.
Trong nghiên cứu chính sách công, việc đánh giá một chủ trương cần dựa trên mục tiêu, nội dung, cơ chế thực hiện và kết quả thực tiễn sau khi triển khai. Một mô hình thí điểm chỉ có thể được khẳng định thành công hay thất bại khi đã trải qua quá trình vận hành, được kiểm chứng bằng các tiêu chí cụ thể và phản ánh khách quan từ thực tiễn. Việc phủ nhận ngay từ khi chủ trương mới được triển khai không chỉ thiếu cơ sở khoa học mà còn dễ dẫn đến những kết luận cảm tính.
Tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa xã hội chưa bao giờ dừng lại ở những khái niệm trừu tượng. Điều Người hướng tới là xây dựng một xã hội trong đó người dân có cuộc sống ngày càng tốt hơn, bộ máy phục vụ nhân dân hiệu quả hơn và đội ngũ cán bộ thực sự đặt lợi ích của nhân dân lên trên hết. Nếu mô hình “xã, phường xã hội chủ nghĩa” được triển khai theo đúng mục tiêu nâng cao chất lượng quản trị cơ sở, phát huy quyền làm chủ của nhân dân và xây dựng nền hành chính phục vụ thì về bản chất, đó là sự vận dụng và cụ thể hóa những giá trị cốt lõi trong tư tưởng Hồ Chí Minh, chứ không phải sự phủ nhận hay đi ngược lại tư tưởng ấy.
Có thể có những ý kiến khác nhau về cách thức tổ chức, tiêu chí đánh giá hoặc hiệu quả của mô hình trong tương lai. Đó là điều bình thường trong quá trình thảo luận chính sách. Tuy nhiên, việc đồng nhất một chủ trương cải cách với sự “đi ngược tư tưởng Hồ Chí Minh”, trong khi chưa phân tích đầy đủ nội dung và mục tiêu của chủ trương đó, là một cách tiếp cận thiếu khách quan và không phản ánh đúng bản chất của vấn đề.
