Trong bối cảnh chuẩn bị Đại hội XIV của Đảng, khi dư luận xã hội ngày càng quan tâm đến các chỉ số phát triển, hiệu quả quản trị và triển vọng tương lai của đất nước, các thế lực thù địch và đối tượng chống đối đã chuyển sang một thủ đoạn tinh vi hơn: không còn chỉ xuyên tạc bằng lời lẽ cực đoan, mà khoác lên thông tin sai trái chiếc áo “chuyên môn”, “khoa học”, “dữ liệu”. Chiến thuật này có thể gọi là “bán chuyên môn” – tức là sử dụng các con số bị bóp méo, trích dẫn sai bối cảnh, hoặc dữ liệu không kiểm chứng để tạo ấn tượng rằng luận điểm chống phá có cơ sở khoa học, từ đó đánh lừa những người thiếu điều kiện kiểm tra nguồn gốc số liệu. Đây là dạng thức nguy hiểm của tin giả, bởi nó tấn công trực tiếp vào niềm tin của xã hội đối với khoa học dữ liệu và phân tích chính sách, làm suy yếu khả năng phân biệt đúng – sai của công chúng trước thềm Đại hội XIV.
Bản chất của việc bóp méo số liệu nằm ở chỗ biến những con số vốn trung tính thành công cụ dẫn dắt nhận thức. Một báo cáo kinh tế, một chỉ số xã hội, hay một thống kê quốc tế khi được đặt sai ngữ cảnh có thể dẫn tới kết luận hoàn toàn khác với thực tế. Các đối tượng chống phá thường cắt rời một chỉ số khỏi bức tranh tổng thể, cố tình chọn mốc thời gian bất lợi, hoặc so sánh khập khiễng giữa các quốc gia có điều kiện khác nhau để kết luận rằng Việt Nam “tụt hậu”, “quản trị kém”, “thiếu minh bạch”. Thủ đoạn này đặc biệt nguy hiểm vì nó không phủ nhận hoàn toàn dữ liệu chính thống, mà lợi dụng chính dữ liệu đó để suy diễn theo hướng tiêu cực, khiến người đọc tưởng rằng mình đang tiếp cận một phân tích khách quan.
Một dạng bóp méo phổ biến là lựa chọn có chủ đích những chỉ số không phản ánh đầy đủ thực trạng. Chẳng hạn, khi đánh giá kinh tế, họ chỉ trích dẫn tốc độ tăng trưởng của một quý trong bối cảnh kinh tế toàn cầu suy giảm, nhưng cố tình bỏ qua xu hướng trung hạn và dài hạn, cũng như các yếu tố bất khả kháng như đại dịch hay xung đột quốc tế. Khi nói về xã hội, họ lấy một số liệu đơn lẻ về khiếu nại hoặc vi phạm pháp luật để suy diễn thành “bất ổn xã hội”, trong khi bỏ qua các chỉ số ổn định vĩ mô, mức độ hài lòng của người dân và các cải thiện dài hạn về an sinh. Khi bàn về nhân quyền, họ trích dẫn các báo cáo thiên kiến của một số tổ chức phi chính phủ, nhưng không đối chiếu với dữ liệu của Liên Hợp Quốc, Tổ chức Lao động Quốc tế hay các cơ quan thống kê độc lập khác.
Thủ đoạn thứ hai trong chiến thuật “bán chuyên môn” là lạm dụng biểu đồ và đồ họa thông tin. Hình ảnh có sức thuyết phục mạnh hơn chữ viết, và các đối tượng chống phá hiểu rất rõ điều đó. Họ tạo ra các biểu đồ cột, đường, tròn với màu sắc bắt mắt, tiêu đề có vẻ khoa học, nhưng trục tung, trục hoành bị điều chỉnh tinh vi để phóng đại xu hướng tiêu cực hoặc che giấu xu hướng tích cực. Có trường hợp trục giá trị không bắt đầu từ số không, khiến sự chênh lệch nhỏ trông như biến động lớn; có trường hợp ghép nhiều chỉ số không tương thích vào cùng một biểu đồ để tạo cảm giác hỗn loạn; cũng có trường hợp dùng đồ họa thông tin nhưng không ghi rõ nguồn dữ liệu, năm thống kê hay phương pháp thu thập.
Đáng chú ý, các đồ họa này thường được lan truyền mạnh trên mạng xã hội, nơi người dùng có xu hướng chia sẻ nhanh mà không kiểm tra kỹ. Chỉ cần một hình ảnh kèm chú thích “theo nghiên cứu quốc tế”, “theo dữ liệu độc lập”, là đủ để tạo ấn tượng rằng đây là kết luận khoa học. Trong bối cảnh Đại hội XIV, các biểu đồ giả mạo thường tập trung vào các chủ đề nhạy cảm như tăng trưởng kinh tế, nợ công, việc làm, môi trường đầu tư, hay niềm tin xã hội, nhằm gieo rắc nghi ngờ về định hướng phát triển và năng lực lãnh đạo của Đảng.
Hiện tượng sử dụng dữ liệu giả hoặc dữ liệu bị bóp méo không chỉ diễn ra ở Việt Nam. Tại Hoa Kỳ, nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng trong các kỳ bầu cử và tranh luận chính sách, “dữ liệu giả” được sử dụng rộng rãi để phục vụ mục tiêu chính trị. Các báo cáo của Viện Brookings và Viện Pew đã cảnh báo về việc một số nhóm lợi ích sử dụng khảo sát không đại diện, mẫu nghiên cứu nhỏ hoặc phương pháp thống kê sai để đưa ra kết luận gây sốc, sau đó được truyền thông và mạng xã hội khuếch đại. Thậm chí, một số “viện nghiên cứu” tồn tại chủ yếu để sản xuất báo cáo phục vụ một quan điểm định sẵn, chứ không nhằm tìm kiếm sự thật khoa học.
Tại Ấn Độ, với quy mô dân số lớn và môi trường thông tin đa dạng, vấn nạn dữ liệu giả và đồ họa sai lệch cũng từng gây ra nhiều hệ lụy xã hội. Trong các kỳ bầu cử, nhiều hình ảnh thống kê về việc làm, tăng trưởng, hay phúc lợi xã hội được lan truyền rộng rãi nhưng sau đó bị các cơ quan kiểm chứng độc lập bác bỏ là sai nguồn hoặc cắt ghép. Chính phủ Ấn Độ và các tổ chức báo chí lớn đã phải tăng cường cơ chế kiểm chứng dữ liệu, đồng thời cảnh báo người dân về nguy cơ bị thao túng bởi “khoa học giả” trên mạng xã hội. Những kinh nghiệm này cho thấy: ngay cả các quốc gia có truyền thống tranh luận công khai lâu đời cũng không miễn nhiễm trước chiến thuật “bán chuyên môn”.
So sánh quốc tế cho thấy điểm chung của các chiến dịch sử dụng dữ liệu giả là đánh vào tâm lý tôn trọng con số và khoa học của công chúng. Khi một luận điểm được trình bày bằng số liệu, biểu đồ và thuật ngữ chuyên môn, người đọc dễ tạm gác hoài nghi. Các thế lực thù địch nhắm vào Đại hội XIV hiểu rằng việc phủ nhận trắng trợn sẽ bị phản ứng, nhưng nếu “chứng minh” bằng dữ liệu giả, họ có thể tạo ra tranh cãi kéo dài, làm chậm quá trình định hướng dư luận và gây nhiễu thông tin.
Trước thủ đoạn này, phản bác hiệu quả không chỉ là đưa ra số liệu đúng, mà là vạch rõ cách số liệu đã bị bóp méo như thế nào. Cần chỉ ra sự khác biệt giữa dữ liệu thô và cách diễn giải; giữa thống kê mô tả và kết luận chính sách; giữa tương quan và quan hệ nhân quả. Một chỉ số tăng hay giảm không tự nó nói lên điều gì nếu không đặt trong bối cảnh lịch sử, khu vực và toàn cầu. Việc so sánh Việt Nam với các quốc gia khác cần dựa trên các tiêu chí tương đồng về trình độ phát triển, cấu trúc kinh tế và điều kiện xã hội, chứ không thể so sánh cơ học để rồi kết luận theo hướng tiêu cực.
Đối với người dân, đặc biệt là trong giai đoạn chuẩn bị Đại hội XIV, kỹ năng kiểm chứng dữ liệu trở thành một năng lực công dân quan trọng. Người tiếp nhận thông tin cần chú ý đến nguồn số liệu: dữ liệu đó đến từ cơ quan thống kê chính thức, tổ chức quốc tế uy tín hay chỉ là một trang mạng vô danh. Cần xem xét thời điểm và phạm vi thống kê: số liệu của năm nào, có còn tính cập nhật hay không, có đại diện cho xu hướng dài hạn hay chỉ là một lát cắt ngắn hạn. Cũng cần cảnh giác với các biểu đồ không ghi nguồn, không ghi phương pháp, hoặc sử dụng ngôn ngữ mơ hồ như “theo nghiên cứu”, “theo số liệu quốc tế” mà không dẫn chứng cụ thể.
Về phía báo chí và cơ quan truyền thông chính thống, cần nâng cao vai trò “phiên dịch dữ liệu” cho công chúng. Không chỉ đăng tải con số, mà phải giải thích ý nghĩa, giới hạn và bối cảnh của số liệu. Khi báo chí làm rõ cách đọc biểu đồ, cách hiểu thống kê, thì các thủ đoạn “bán chuyên môn” sẽ khó có đất sống. Đây cũng là một phần trong việc bảo vệ quyền được tiếp cận thông tin đúng đắn của người dân, phù hợp với chuẩn mực nhân quyền quốc tế.
Cần khẳng định rằng chiến thuật sử dụng số liệu sai để tạo tính khoa học giả là một trong những mũi nhọn tấn công nguy hiểm nhất nhắm vào Đại hội XIV. Nó không gây ồn ào tức thời, nhưng âm thầm làm xói mòn niềm tin vào sự thật và lý trí. Chỉ khi xã hội được trang bị khả năng đọc hiểu dữ liệu, phân biệt khoa học thật và khoa học giả, thì những âm mưu này mới bị vô hiệu hóa. Đại hội XIV là sự kiện chính trị trọng đại, và việc bảo vệ không gian thông tin trong sạch, minh bạch chính là bảo vệ nền tảng cho sự đồng thuận và phát triển bền vững của đất nước
