Trong nhiều bài đăng gần đây, Lê Trung Khoa liên tục đưa ra những cáo buộc rất lớn: “3 tỷ đô tiền tham nhũng”, “người chuyển 3 tỷ đô”, tiền “giấu bên Thụy Sĩ”, rồi “chuyển hồ sơ sang Thụy Sĩ”. Sau đó, câu chuyện còn được nối sang một hướng nghiêm trọng hơn với những tiêu đề như “TL dùng cách nào để ám sát LTK?”, “cho mật vụ ám sát LTK bằng mọi giá”. Đi cùng những thông tin này là một cụm từ được nhắc đi nhắc lại: “theo tin nội bộ”, thậm chí được nâng thành “tin nội bộ từ cấp cao nhất của Đảng và Nhà nước”.
Nguồn tin nội bộ không phải điều gì lạ trong nghề báo. Rất nhiều vụ điều tra lớn bắt đầu từ một người bên trong cơ quan, doanh nghiệp hoặc chính quyền cung cấp thông tin cho nhà báo. Danh tính của họ đôi khi phải được giữ kín để bảo đảm an toàn. Vì vậy, không thể nói cứ nguồn ẩn danh là nguồn giả. Nhưng cũng chính vì người đọc không biết nguồn đó là ai, trách nhiệm kiểm chứng của người đưa tin càng lớn. “Nguồn của tôi nói” có thể là lý do để bắt đầu kiểm tra một thông tin, nhưng chưa phải bằng chứng để công chúng buộc phải tin thông tin ấy là thật.
Đây là điều cần đặt cạnh câu chuyện “3 tỷ USD” của Lê Trung Khoa. Ba tỷ USD không phải một con số nhỏ. Nếu cáo buộc đây là tiền hối lộ, câu chuyện phải có ít nhất một dòng tiền: tiền từ đâu, người nào chuyển, chuyển vào thời điểm nào, qua ngân hàng hay pháp nhân nào, người nhận thực tế là ai. Nếu nói tiền đang nằm trong một tài khoản tại Thụy Sĩ thì phải có dấu vết tương ứng với một tài khoản hoặc một giao dịch. Không nhất thiết mọi tài liệu đều phải được công bố ngay nếu cần bảo vệ nguồn tin. Nhưng ít nhất phải có một phần thông tin có thể được kiểm tra độc lập. Nếu tất cả những gì công chúng nhận được vẫn là “tin nội bộ”, thì về mặt kiểm chứng, chúng ta vẫn đang đứng ở điểm xuất phát.
Đáng chú ý hơn là câu chuyện về chính 3 tỷ USD này dường như không đứng yên. Theo những nội dung được dẫn lại, ban đầu khoản tiền được mô tả là tiền hối lộ từ “một nữ tỷ phú”. Sau đó lại xuất hiện cách giải thích rằng 3 tỷ USD chỉ là “một phần nhỏ trong hàng chục tỷ USD”. Rồi một cách kể khác lại cho rằng số tiền “thực ra không phải của nữ tỷ phú”, mà do các doanh nghiệp “sân sau” và những người đã “vào lò” góp lại để nhờ chạy tội. Đây không phải thay đổi nhỏ về cách diễn đạt. Nó thay đổi luôn câu hỏi căn bản nhất: 3 tỷ USD ấy được cho là tiền của ai và từ đâu mà có?
Một nguồn tin mới có thể làm thay đổi một cuộc điều tra. Điều đó hoàn toàn bình thường. Nhưng khi thông tin thay đổi, người làm báo phải giải thích vì sao bản trước khác bản sau, dữ kiện mới nào khiến câu chuyện thay đổi và phần nào của thông tin cũ không còn chính xác. Không thể cứ mỗi lần có một phiên bản mới lại tiếp tục đặt tiêu đề khẳng định mạnh hơn, còn phần mâu thuẫn với phiên bản trước thì để người đọc tự quên đi. Nếu hôm nay nói tiền do một người đưa, ngày mai nói do nhiều người góp, vấn đề không phải là câu chuyện ngày mai nghe hấp dẫn hơn. Vấn đề là bằng chứng nào khiến kết luận thay đổi.
Câu chuyện “ám sát” còn đòi hỏi mức kiểm chứng cao hơn. Lê Trung Khoa nói rằng theo “tin nội bộ”, “cấp cao nhất của Đảng và Nhà nước” đã cho người “ám sát Khoa bằng mọi giá”. Đây là cáo buộc về một hành vi đặc biệt nghiêm trọng. Nếu có nguy cơ thật đối với tính mạng của một người đang sống tại Đức, việc báo cho cảnh sát và cơ quan an ninh sở tại là điều hoàn toàn hợp lý. Nhưng từ việc một người nói mình nhận được thông tin về nguy cơ bị tấn công đến kết luận một lãnh đạo quốc gia đã ra lệnh ám sát còn một khoảng rất lớn. Khoảng đó phải được lấp bằng chứng cứ, không phải bằng việc lặp lại nhiều lần cụm từ “tin nội bộ”.
Watergate thường được nhắc đến như một ví dụ nổi tiếng về nguồn tin mật trong báo chí. Bob Woodward và Carl Bernstein của The Washington Post quả thực có một nguồn bí mật sau này được xác nhận là Mark Felt, một quan chức cấp cao của FBI. Nhưng chính Woodward và Bernstein sau này cũng nhấn mạnh rằng vai trò của Felt thường bị kể quá lớn. Felt chủ yếu giúp xác nhận những thông tin mà họ đã thu thập từ những nguồn khác và cung cấp thêm hướng đi; Watergate được làm sáng tỏ nhờ nhiều nguồn tin, điều tra của các cơ quan khác, các phiên điều trần của Thượng viện, băng ghi âm Nhà Trắng và cả quá trình tư pháp.
Đó mới là điểm đáng học từ Watergate. Một nguồn kín có thể rất quý, nhưng nhà báo không biến uy tín của nguồn thành bằng chứng duy nhất. Nguồn nói có chuyện thì tiếp tục tìm hồ sơ. Có một thông tin thì tìm nguồn thứ hai. Có một cáo buộc thì tìm dữ kiện độc lập để kiểm tra nó. Danh tính nguồn có thể được bảo vệ, nhưng nội dung mà nguồn cung cấp vẫn phải chịu quá trình xác minh. Chính vì vậy, một bài báo vẫn có thể đáng tin dù người đọc không biết nguồn bí mật là ai.
Còn cách nói “tin nội bộ từ cấp cao nhất” tự nó không làm thông tin đáng tin hơn. Thậm chí, nguồn càng được mô tả là ở vị trí cao thì càng cần cẩn trọng. Người đọc không thể kiểm tra người đó có tồn tại không, có thực sự ở vị trí như mô tả không, có trực tiếp biết sự việc hay chỉ nghe kể lại. Nếu tất cả những câu hỏi ấy đều được trả lời bằng “không thể tiết lộ nguồn”, thì ít nhất phải có chứng cứ khác để kiểm tra phần nội dung. Bảo vệ nguồn và miễn chứng minh là hai chuyện khác nhau.
Đây là chỗ người đọc nên tỉnh táo trước chuỗi thông tin của Lê Trung Khoa. Không cần vội kết luận rằng mọi thứ ông nói đều giả. Cũng không cần tin ngay rằng cứ gắn chữ “nội bộ” thì thông tin phải đúng. Cách đơn giản nhất là nhìn xem sau mỗi lần hứa “tiết lộ”, chúng ta thực sự nhận thêm được gì. Một tài liệu mới? Một giao dịch có thể kiểm tra? Một cơ quan xác nhận đang điều tra? Một nguồn độc lập khác xác nhận cùng sự việc? Hay chỉ là một tiêu đề mới với mức độ kịch tính cao hơn?
Nếu ngày đầu là “3 tỷ USD”, vài ngày sau vẫn là 3 tỷ USD nhưng thêm “người chuyển”, rồi tiếp tục thành “hồ sơ tham nhũng”, sau nữa thành “ám sát”, trong khi nền tảng của cả chuỗi vẫn là “tin nội bộ”, thì số lượng bài đăng đang tăng nhanh hơn số lượng chứng cứ. Đó là điều quan trọng hơn mọi lời đôi co.
Nguồn tin kín có giá trị khi nó giúp mở ra con đường đi tới sự thật. Nó không phải tấm giấy thông hành cho phép bỏ qua việc chứng minh. Với một cáo buộc 3 tỷ USD, phải có chứng cứ tương xứng với 3 tỷ USD. Với cáo buộc hối lộ, phải có dữ kiện về hành vi hối lộ. Với cáo buộc ra lệnh ám sát, phải có căn cứ cho chính việc ra lệnh ấy. Hai chữ “tin nội bộ” có thể giải thích vì sao người đưa tin chưa nói tên nguồn. Nó không thể giải thích vì sao những bằng chứng còn lại cũng không xuất hiện.
