Có một hình ảnh rất quen trong đời sống Việt Nam xưa: buổi chợ sáng, quán nước đầu làng hay một góc sân đình, nơi người ta vừa mua rau, uống chén trà vừa kể chuyện nhà ông A mới cãi nhau, cô B sắp lấy chồng, nhà C xảy ra chuyện gì đó. Một chuyện bắt đầu từ đầu xóm, qua vài người kể, đến cuối làng có khi đã thêm vài chi tiết. Ông bà ta có câu “chuyện trong nhà chưa tỏ, ngoài ngõ đã hay” cũng vì thế.
Nhìn từ đó, chuyện con người thích nghe chuyện người khác, thích những điều bất ngờ, tranh cãi hay tai tiếng hoàn toàn không phải sản phẩm của Facebook và TikTok. Trước khi có mạng xã hội đã có chuyện làng, chuyện phố. Trước khi có livestream đã có quán nước, chợ, salon, quán cà phê. Trước khi có những tiêu đề “sốc”, “chấn động”, “bí mật chưa từng tiết lộ”, báo chí lá cải ở nhiều nước cũng từng sống rất khỏe bằng án mạng, ngoại tình, scandal của người nổi tiếng và những chuyện càng gây sốc càng bán được báo.
Vậy tại sao ngày nay chúng ta lại có cảm giác xã hội “nghiện drama” hơn trước?
Có lẽ điều thực sự mới không nằm ở bản tính con người, mà nằm ở cách những câu chuyện ấy được truyền đi.
Ngày trước, một lời đồn trong làng có giới hạn tự nhiên. Muốn truyền từ người này sang người khác phải có người kể. Đi hết một làng đã mất thời gian. Muốn sang làng khác lại cần một người mang câu chuyện đi tiếp. Tin có thể bị thêm bớt, nhưng tốc độ của nó bị giới hạn bởi khoảng cách và số người gặp nhau.
Báo chí sau đó làm thay đổi điều này. Một vụ án hoặc scandal ở một thành phố có thể được in thành hàng vạn bản và sáng hôm sau xuất hiện ở nhiều nơi. Báo lá cải nhanh chóng nhận ra một điều rất đơn giản: chuyện càng gây tò mò càng dễ bán báo. Vì vậy, chuyện đời tư, tội phạm, tình ái, tranh chấp hay những nhân vật nổi tiếng từ lâu đã là nguyên liệu tốt của ngành kinh doanh sự chú ý.
Mạng xã hội không phát minh ra công thức ấy. Nó chỉ đẩy công thức lên một mức chưa từng có.
Một chuyện xảy ra lúc 8 giờ sáng có thể tới 9 giờ đã xuất hiện trên hàng nghìn tài khoản. Đến trưa có video “toàn cảnh”. Chiều có “góc khuất”, “bí mật phía sau”, “sự thật không ai nói”. Tối đến đã có người livestream vài tiếng để phân tích. Sáng hôm sau lại xuất hiện những người phản bác người phân tích hôm trước. Một sự việc ban đầu chỉ có vài thông tin có thể kéo dài nhiều ngày nhờ liên tục xuất hiện phiên bản mới.
Những vụ livestream của bà Nguyễn Phương Hằng từng cho thấy rất rõ sức hút ấy. Các lùm xùm của TikToker, YouTuber hay người nổi tiếng cũng vậy. Gần đây, những thông tin liên quan đến Huấn Hoa Hồng hoặc tranh luận quanh dự án Làng Vân nhanh chóng sinh ra vô số video “phân tích”, “bóc tách”, “hé lộ”. Không phải tất cả đều sai. Có nội dung nghiêm túc, có tài liệu và có kiểm chứng. Nhưng cũng có rất nhiều nội dung chỉ lấy vài hình ảnh, vài câu nói rồi kéo thành một câu chuyện lớn hơn rất nhiều.
Điều khác biệt lớn nhất so với quán nước ngày xưa là giữa người kể chuyện và người nghe bây giờ có thêm một nhân vật: thuật toán.
Facebook, TikTok hay YouTube phải quyết định trong hàng triệu nội dung, cái gì sẽ xuất hiện trước mắt từng người. Hệ thống không thể ngồi đọc và suy nghĩ như con người rằng bài nào sâu sắc hơn, bài nào có ích cho xã hội hơn. Nó phải dựa rất nhiều vào tín hiệu hành vi: người dùng có dừng lại xem không, có xem hết không, có bình luận không, có chia sẻ không, có quay lại xem tiếp không.
Drama thường rất mạnh ở đúng những điểm đó.
Một bài viết về năng suất lao động có thể quan trọng nhưng ít người tranh cãi. Một video về hai người nổi tiếng tố nhau có thể khiến hàng nghìn người vào bình luận. Một bài phân tích quy hoạch dài năm trang đòi hỏi người đọc tập trung. Một bức ảnh kèm dòng chữ “HỌ ĐANG CHE GIẤU ĐIỀU GÌ?” chỉ mất vài giây để kích thích tò mò. Trong cuộc cạnh tranh giành sự chú ý, nội dung thứ hai thường có lợi thế.
Từ đó xuất hiện một vòng lặp. Một người tò mò xem ba video về một vụ việc. Hệ thống nhận ra người đó quan tâm và đưa thêm năm video tương tự. Người dùng lại xem tiếp. Hôm sau bảng tin tràn ngập cùng một chủ đề. Cuối cùng họ có cảm giác “cả xã hội đang nói về chuyện này”.
Nhưng có khi không phải cả xã hội đang nói. Chỉ là bảng tin của họ đang nói.
Đây là điểm khác rất lớn so với lời đồn ngày xưa. Quán nước đầu làng không biết chính xác ông thích nghe chuyện gì để mỗi sáng chuẩn bị đúng loại chuyện ấy. TikTok thì có thể học từ từng cú dừng ngón tay. Hai người sống cạnh nhau có thể mở điện thoại và nhìn thấy hai “thế giới” hoàn toàn khác nhau. Người xem nhiều nội dung tội phạm sẽ thấy xã hội đầy tội phạm. Người xem nhiều scandal sẽ thấy ngày nào cũng có scandal. Người xem nhiều tranh cãi chính trị có thể cảm giác đất nước lúc nào cũng đang trong một cuộc khủng hoảng.
Vì vậy, nói “con người thời nay thích drama hơn cha ông” chưa chắc đã đúng. Có thể chúng ta chỉ đang được phục vụ drama hiệu quả hơn.
Còn một thay đổi nữa: ngày trước, người kể chuyện ở quán nước gần như không kiếm được tiền từ số người nghe. Trên mạng xã hội, sự chú ý có thể đổi thành tiền, người theo dõi, quảng cáo, danh tiếng và ảnh hưởng. Một tiêu đề gây sốc có thêm vài trăm nghìn lượt xem có thể đem lại lợi ích thật. Vì thế, người làm nội dung không chỉ có động cơ kể chuyện hấp dẫn; họ còn có động cơ làm câu chuyện hấp dẫn hơn mức vốn có.
Đó là lý do một sự kiện dễ bị chia thành hàng chục video. Hôm nay “toàn cảnh”. Mai “chi tiết đáng ngờ”. Ngày kia “nhân vật bí ẩn”. Sau nữa là “sự thật phía sau nhân vật bí ẩn”. Khi sự chú ý có giá trị kinh tế, một câu chuyện càng sống lâu càng tốt.
Nhưng cũng không nên từ đó đi tới một kiểu hoảng sợ khác rằng mạng xã hội chỉ toàn độc hại. Nếu nói vậy, chúng ta lại mắc đúng kiểu “hoảng loạn đạo đức” từng xuất hiện mỗi khi một công nghệ truyền thông mới ra đời. Trước đây người ta từng lo báo chí đại chúng làm con người hư hỏng, truyền hình khiến trẻ em lười suy nghĩ, trò chơi điện tử phá hỏng cả một thế hệ. Công nghệ nào cũng có mặt xấu, nhưng hiếm khi bản thân công nghệ là toàn bộ nguyên nhân.
Mạng xã hội cũng đem lại những thứ mà quán nước và báo giấy không thể làm được. Một người bình thường có thể đưa một vấn đề bị bỏ quên ra trước công chúng. Một vụ việc nhỏ ở địa phương có thể được chú ý nhanh chóng. Kiến thức khoa học, kinh nghiệm nghề nghiệp hay thông tin cứu trợ cũng có thể lan truyền với tốc độ rất lớn. Chính cơ chế giúp drama đi nhanh cũng có thể giúp một kiến thức hữu ích đi nhanh.
Vì thế, câu hỏi đáng đặt ra không phải là “tại sao con người ngày nay xấu tính hơn”, cũng không phải “thuật toán đang đầu độc chúng ta”. Câu hỏi chính xác hơn là: một bản tính rất cũ của con người sẽ thay đổi thế nào khi được đặt vào một hệ thống có khả năng khuếch đại nó gần như tức thời?
Tò mò là cũ. Chuyện phiếm là cũ. Tin đồn là cũ. Báo lá cải cũng không mới.
Cái mới là một lời đồn có thể tới hàng triệu người trong vài giờ. Cái mới là hệ thống có thể biết ai dễ quan tâm đến lời đồn ấy và đưa nó tới đúng người. Cái mới là mỗi lượt xem, bình luận và tranh cãi lại trở thành tín hiệu để nội dung tiếp tục được phát đi. Và cái mới nhất có lẽ là chúng ta có thể ngồi một mình trong phòng nhưng vẫn cảm thấy như đang đứng giữa một cái chợ khổng lồ, nơi hàng triệu người cùng nói chuyện một lúc.
Drama vì thế không phải đứa con của mạng xã hội. Nó đã sống cùng con người từ rất lâu. Mạng xã hội chỉ cho nó một chiếc loa lớn hơn, một đôi chân chạy nhanh hơn và một thuật toán biết chính xác nên đưa nó đến cửa nhà ai.
Hiểu được điều đó có lẽ quan trọng hơn việc trách móc con người “ngày càng nhiều chuyện”. Bởi thứ cần học trong thời đại này không phải là làm sao để không bao giờ tò mò. Điều đó gần như không thể. Quan trọng hơn là nhận ra khi nào sự tò mò của mình đang được một hệ thống khuếch đại, và biết dừng lại trước khi một câu chuyện “đang rất hot” bị nhầm thành một câu chuyện “rất quan trọng”.
