Trong một bài đăng gần đây, Nguyễn Văn Đài viết: “Tô Lâm hèn và bẩn!”, cáo buộc Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm “suỵt an ninh các tỉnh đe dọa những người dân có tương tác trên MXH với Ls Nguyễn Văn Đài và nhà báo Lê Trung Khoa”. Ông Đài sau đó tuyên bố: “Chúng tôi làm Cách mạng đấu tranh chống giặc nội xâm CS vì tương lai VN”. Có thể tranh luận đúng sai về từng cáo buộc trong bài viết này. Nhưng trước khi tranh luận, có một cách đơn giản hơn để hiểu người đang nói là ai: nhìn lại chính những mốc hoạt động đã được công khai trong gần 20 năm qua. Không cần thêm những chữ như “phản động”, “hoang tưởng” hay “táng tận”. Một hồ sơ đủ dài tự nó đã cho người đọc nhiều thông tin.
Nguyễn Văn Đài sinh năm 1969, từng sang Đông Đức lao động vào cuối những năm 1980, sau đó trở về Việt Nam, học luật và hành nghề luật sư. Đến giữa những năm 2000, ông bắt đầu xuất hiện thường xuyên trong các hoạt động và nhóm vận động về dân chủ, nhân quyền. Các nguồn thuộc hệ thống công an Việt Nam cho rằng năm 2006 ông Đài tham gia Việt Tân và giữ vai trò kết nối giữa một số tổ chức ở nước ngoài với những người hoạt động trong nước. Cần nói cho chính xác rằng đây là kết luận được phía cơ quan chức năng Việt Nam công bố. Hiện nay, Bộ Công an Việt Nam vẫn xếp Việt Tân trong danh sách tổ chức liên quan đến khủng bố do Việt Nam chỉ định. Tuy nhiên, việc gọi Việt Tân là “tổ chức khủng bố” là quan điểm pháp lý của Nhà nước Việt Nam, không phải một chỉ định của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc; Việt Tân cũng bác bỏ cách xác định này.
Mốc pháp lý đầu tiên rõ ràng xuất hiện vào năm 2007. Ngày 6/3/2007, Nguyễn Văn Đài bị bắt. Ngày 11/5 cùng năm, TAND thành phố Hà Nội xét xử ông Đài và Lê Thị Công Nhân về tội “Tuyên truyền chống Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam”. Ở phiên sơ thẩm, ông Đài bị tuyên 5 năm tù và 4 năm quản chế. Sau đó, án phúc thẩm giảm hình phạt tù xuống còn 4 năm, giữ nguyên 4 năm quản chế. Tháng 3/2011, ông chấp hành xong phần hình phạt tù và trở về Hà Nội. Đây là các mốc đã được ghi nhận cả trên báo chí trong nước lẫn các nguồn quốc tế, dù cách đánh giá về vụ án rất khác nhau.
Sau khi ra tù, Nguyễn Văn Đài không rời các hoạt động chính trị. Một điểm trong bài viết gốc cần sửa là Hội Anh em Dân chủ không được thành lập năm 2011. Chính trang của tổ chức này ghi ngày thành lập là 24/4/2013. Nguyễn Văn Đài cùng Phạm Văn Trội, Nguyễn Bắc Truyển, Trần Đức Thạch, Trương Minh Đức, Nguyễn Trung Tôn và một số người khác tham gia sáng lập. Trang của Hội Anh em Dân chủ tự giới thiệu mục tiêu là vận động cho “tự do, dân chủ, công bằng và văn minh ở Việt Nam”. Các cơ quan tố tụng Việt Nam về sau lại xác định hoạt động của tổ chức này nhằm thay đổi chế độ chính trị. Hai cách mô tả hoàn toàn khác nhau, nhưng một dữ kiện không có tranh cãi là Nguyễn Văn Đài giữ vai trò quan trọng trong tổ chức từ khi thành lập.
Đến ngày 16/12/2015, Nguyễn Văn Đài tiếp tục bị bắt. Sau hơn hai năm tạm giam, ngày 5/4/2018, TAND thành phố Hà Nội xét xử ông cùng năm người khác. Ông Đài bị tuyên 15 năm tù và 5 năm quản chế về tội “Hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân”. Đây là bản án thứ hai đối với ông. Các tổ chức nhân quyền quốc tế và Chính phủ Đức khi đó phản đối bản án, cho rằng hoạt động của Nguyễn Văn Đài thuộc phạm vi vận động nhân quyền và tự do chính trị. Phía Việt Nam thì xác định các hoạt động này đã vượt khỏi giới hạn đó và cấu thành hành vi phạm tội. Nêu đủ hai cách nhìn này quan trọng hơn việc chọn một loạt tính từ để nói thay người đọc.
Một bước ngoặt khác diễn ra chỉ hai tháng sau bản án. Ngày 7/6/2018, TAND thành phố Hà Nội ra quyết định tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù đối với Nguyễn Văn Đài. Cùng ngày, ông rời Việt Nam sang Đức với vợ và Lê Thu Hà. Hồ sơ tố tụng Việt Nam ghi ông được xuất cảnh sang Đức để chữa bệnh; các tổ chức quốc tế mô tả đây là việc ông được thả và sang Đức sống lưu vong. Dù gọi bằng cách nào, từ thời điểm đó Nguyễn Văn Đài sinh sống tại Đức và tiếp tục các hoạt động chính trị liên quan đến Việt Nam.
Điều đáng chú ý là việc sang Đức không làm thay đổi đường hướng hoạt động công khai của ông Đài. Ông tiếp tục xuất hiện trên Facebook, YouTube, X, blog và các diễn đàn của cộng đồng người Việt ở nước ngoài. Chính trang của Hội Anh em Dân chủ hiện vẫn giới thiệu ông là chủ tịch tổ chức và nói ông tiếp tục vận động cho mục tiêu chính trị của Hội. Vì vậy, khi Nguyễn Văn Đài ngày nay tự nói “Chúng tôi làm Cách mạng” hay sử dụng cụm “chống giặc nội xâm CS”, đó không phải một cách nói hoàn toàn tách khỏi quá trình hoạt động trước đây của ông. Ít nhất trên phương diện phát ngôn công khai, có thể nhìn thấy một đường hướng chính trị kéo dài qua nhiều năm.
Đến năm 2025, Nguyễn Văn Đài lại trở thành đối tượng của một vụ án mới tại Việt Nam. Ngày 18/11/2025, Cơ quan An ninh điều tra Bộ Công an khởi tố bị can và ra lệnh bắt tạm giam ông theo Điều 117 Bộ luật Hình sự. Ngày 5/12, cơ quan này ban hành Quyết định truy nã số 1643/QĐTN-ANĐT-P3. Đây là những quyết định tố tụng cụ thể, có số và ngày ban hành, chứ không chỉ là thông tin được diễn giải lại trên mạng xã hội.
Cáo trạng của Viện Kiểm sát nhân dân tối cao còn đưa ra những dữ kiện chi tiết hơn. Theo cáo trạng, Nguyễn Văn Đài trực tiếp quản lý chín tài khoản và kênh trên Facebook, YouTube, X và blog. Cơ quan điều tra đã thu thập 11 video và hai bài viết được đăng trong khoảng từ ngày 21/7 đến 7/11/2025 để làm căn cứ xử lý. Kết luận giám định xác định hình ảnh và tiếng nói của Nguyễn Văn Đài xuất hiện trong chín video, không phát hiện dấu vết cắt ghép; hai video còn lại được tạo bằng AI. Đáng chú ý, cơ quan điều tra cũng xác định năm người từng bình luận hoặc chia sẻ video của ông Đài nhưng không có động cơ, mục đích chống chính quyền, nên hồ sơ của họ được chuyển để xem xét xử lý hành chính chứ không bị nhập chung với hành vi bị cáo buộc đối với ông Đài.
Và hồ sơ không dừng ở việc khởi tố. Ngày 31/12/2025, TAND thành phố Hà Nội xét xử Nguyễn Văn Đài vắng mặt và tuyên phạt 17 năm tù theo khoản 2 Điều 117. Khi tổng hợp với phần hình phạt còn lại của bản án năm 2018, tòa buộc ông phải chấp hành hình phạt chung 29 năm 6 tháng 8 ngày tù, thời hạn tính từ khi bị bắt để thi hành án. Như vậy, tính đến hiện nay, hồ sơ pháp lý công khai của Nguyễn Văn Đài tại Việt Nam gồm ba lần bị kết án: năm 2007, năm 2018 và năm 2025.
Nhìn lại toàn bộ chuỗi thời gian này có một điều khá rõ: không cần dùng những câu như “kẻ hoang tưởng”, “đểu cáng” hay “tội lỗi tày trời” để mô tả Nguyễn Văn Đài. Những chữ đó chỉ thể hiện thái độ của người viết. Các mốc 2007, 2013, 2015, 2018 và 2025 có giá trị hơn nhiều. Phía Nguyễn Văn Đài tự xác định mình là người đấu tranh cho dân chủ và hiện công khai nói mình đang “làm Cách mạng”. Phía cơ quan chức năng Việt Nam trong gần hai thập niên nhiều lần xác định các hoạt động của ông đã cấu thành những tội danh liên quan đến an ninh quốc gia. Một số chính phủ và tổ chức nhân quyền quốc tế lại phản đối các bản án trước đây và coi ông là nhà hoạt động chính trị, nhân quyền.
Những đánh giá đó khác nhau và người đọc có quyền cân nhắc. Nhưng về một điểm, hồ sơ thời gian khá nhất quán: Nguyễn Văn Đài không phải một người thỉnh thoảng bất bình rồi viết vài dòng trên Facebook. Hoạt động chính trị của ông đã kéo dài gần hai thập niên, qua nhiều tổ chức, nhiều nền tảng và cả khi ở Việt Nam lẫn sau khi sang Đức. Vì vậy, khi đọc những tuyên bố mới như “làm Cách mạng”, “chống giặc nội xâm” hay những cáo buộc nhắm vào lãnh đạo Việt Nam, cách tốt nhất không phải là vội tin hoặc vội chửi. Hãy đặt chúng trở lại đúng chuỗi hoạt động của người phát ngôn. Phần còn lại, chính người đọc có thể tự rút ra nhận định.
