Một bài viết trên Facebook có thể do một người viết, nhưng nó không tự chạy đến hàng chục nghìn màn hình. Một video trên TikTok cũng không tự nhiên có hàng trăm nghìn lượt xem. Giữa người đăng và người đọc còn có Facebook, YouTube, TikTok cùng hệ thống đề xuất nội dung của các nền tảng này. Chính vì vậy, khi một thông tin bị cho là sai sự thật lan rất rộng và gây thiệt hại, câu hỏi hiện nay không còn chỉ là “người đăng phải chịu trách nhiệm gì?”, mà còn là: nền tảng đã đóng vai trò gì trong việc làm thông tin đó lan nhanh hơn, xa hơn và đến đúng những nhóm người dễ quan tâm nhất?
Câu hỏi này càng đáng chú ý sau diễn biến mới trong vụ Vingroup kiện Phương Ngô tại Canada. Trước đây, Phương Ngô từng khẳng định các bài viết của mình “dựa trên sự thật”, nói tin tưởng hệ thống tư pháp Canada và kêu gọi: “Hãy để sự thật được lên tiếng!”. Ngày 29/7/2026, theo thông tin được công bố về vụ án, Thẩm phán Warren Milman của Tòa án Tối cao British Columbia đã bác yêu cầu anti-SLAPP của bà Phương, để vụ kiện tiếp tục được xem xét. Cần nói rõ: đây chưa phải bản án cuối cùng kết luận toàn bộ nội dung Phương Ngô đăng là sai hay Vingroup đã thắng kiện. Nhưng tường thuật về quyết định cho biết thẩm phán có xem xét mức độ lan truyền lớn của các bài đăng và thiệt hại danh tiếng mà nguyên đơn cho rằng mình phải chịu.
Từ đây xuất hiện một câu hỏi rộng hơn vụ kiện giữa hai bên. Nếu một phát ngôn chỉ được nói giữa vài người, mức độ ảnh hưởng là một chuyện. Nhưng nếu cũng phát ngôn ấy được một nền tảng liên tục đề xuất, đưa vào bảng tin, gợi ý cho người chưa theo dõi tài khoản và đẩy tới hàng chục nghìn người chỉ trong vài giờ, hậu quả có thể hoàn toàn khác. Người viết vẫn phải chịu trách nhiệm về điều mình viết. Nhưng trong thời đại mạng xã hội, nền tảng không còn chỉ giống một cái bảng để ai muốn dán gì thì dán. Hệ thống của họ lựa chọn nội dung nào xuất hiện trước, nội dung nào được đề xuất thêm và nội dung nào có khả năng tiếp tục lan rộng.
Đây không phải vấn đề riêng của Việt Nam. Liên minh châu Âu đã đi khá xa trong việc đặt trách nhiệm lên các nền tảng lớn. Đạo luật Dịch vụ số, thường gọi là DSA, áp dụng đầy đủ từ ngày 17/2/2024. Facebook, Instagram, TikTok và YouTube đều nằm trong nhóm “nền tảng trực tuyến rất lớn” mà EU gọi là VLOP. Với quy mô ảnh hưởng như vậy, các nền tảng phải đánh giá những rủi ro mang tính hệ thống do dịch vụ của mình tạo ra và đưa ra biện pháp giảm thiểu. Họ còn phải công bố báo cáo minh bạch, chịu kiểm toán và mở một phần dữ liệu cho các nhà nghiên cứu đủ điều kiện. Nếu vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ của DSA, mức phạt có thể lên tới 6% doanh thu toàn cầu hằng năm của doanh nghiệp.
Điều đáng chú ý là EU không giải quyết vấn đề bằng cách tuyên bố nền tảng phải xóa mọi thứ bị ai đó gọi là “tin giả”. Cách tiếp cận rộng hơn nhiều: phải nhìn vào chính hệ thống phân phối nội dung và những rủi ro do nó tạo ra. Năm 2025, bộ quy tắc chống thông tin sai lệch cũng được đưa vào khuôn khổ DSA, với sự tham gia của Facebook, Instagram, TikTok, YouTube và nhiều dịch vụ khác. Mục tiêu được EU nêu rõ là giảm rủi ro từ thông tin sai lệch nhưng đồng thời vẫn phải bảo vệ quyền tự do biểu đạt. Đây là điểm quan trọng: quản lý nền tảng không đồng nghĩa với việc giao cho nền tảng quyền quyết định tùy ý đâu là “sự thật”, mà buộc họ minh bạch hơn về cách nội dung được phân phối và cách họ xử lý rủi ro.
Mỹ lại đi theo một hướng khác. Section 230 của luật liên bang lâu nay quy định rằng nhà cung cấp dịch vụ Internet nhìn chung không bị coi là “người xuất bản” đối với nội dung do người dùng khác tạo ra. Quy định này đã góp phần tạo ra môi trường pháp lý để các mạng xã hội phát triển rất nhanh. Nhưng nó cũng đang trở thành tâm điểm tranh luận khi các nền tảng ngày nay không chỉ chứa nội dung mà còn sử dụng thuật toán để chọn và đề xuất nội dung. Trong Quốc hội Mỹ hiện có nhiều đề xuất sửa cách bảo vệ này. Chẳng hạn, dự luật Algorithm Accountability Act được đưa ra cuối năm 2025 nhằm hạn chế một phần bảo vệ của Section 230 đối với một số nền tảng; một dự luật khác thậm chí đề xuất chấm dứt Section 230 sau năm 2026. Nhưng đến nay đó vẫn là các dự luật, chưa phải luật đã có hiệu lực.
Việt Nam cũng đã đưa trách nhiệm của nền tảng vào quy định pháp luật chứ không chỉ xử lý người dùng. Nghị định 147/2024/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 25/12/2024, áp dụng cả với tổ chức, cá nhân nước ngoài có liên quan đến việc cung cấp và sử dụng dịch vụ Internet tại Việt Nam. Theo phần giới thiệu chính thức của cơ quan quản lý, quy định mới yêu cầu nền tảng thực hiện việc chặn, gỡ nội dung vi phạm trong thời hạn nhất định, trong đó có trường hợp 24 giờ theo yêu cầu hợp lệ; đồng thời đặt ra yêu cầu liên quan đến minh bạch thuật toán phân phối nội dung và quản lý các trang, nhóm, kênh trên mạng xã hội. Đến ngày 1/7/2026, Nghị định 174/2026/NĐ-CP có hiệu lực, tạo khung xử phạt hành chính mới trong lĩnh vực viễn thông, giao dịch điện tử và công nghệ thông tin.
Như vậy, nói rằng việc yêu cầu Facebook, TikTok hay YouTube chịu trách nhiệm nhất định là một cách quản lý chỉ Việt Nam mới áp dụng là không đúng. Cái khác nhau giữa các nước nằm ở mức độ, thủ tục, loại nội dung bị xử lý và cơ chế bảo vệ quyền của người dùng. EU nhấn mạnh quản lý rủi ro hệ thống và minh bạch. Mỹ hiện vẫn dành mức bảo vệ pháp lý khá lớn cho nền tảng nhưng đang tranh luận mạnh về việc sửa luật. Việt Nam yêu cầu các dịch vụ xuyên biên giới tuân thủ nghĩa vụ gỡ nội dung vi phạm và các quy định trong nước. Ba mô hình không giống nhau, nhưng đều đang đối mặt cùng một câu hỏi: nền tảng có thể tiếp tục nói “đó chỉ là nội dung của người dùng” đến mức nào khi chính hệ thống của họ quyết định nội dung nào được hàng triệu người nhìn thấy?
Bản thân các nền tảng cũng thừa nhận quy mô của vấn đề này. TikTok cho biết riêng trong nửa cuối năm 2025, tại EU họ đã gỡ khoảng 112 triệu nội dung vi phạm các chính sách của nền tảng; 93,8% số nội dung bị xử lý bằng hệ thống tự động mà không cần con người xem trước. Trong nửa đầu năm 2025, TikTok cho biết thời gian phản hồi trung vị đối với lệnh từ cơ quan nhà nước tại EU đã giảm từ sáu giờ xuống còn ba giờ. Những con số đó cho thấy vấn đề không đơn giản là nền tảng “có chịu gỡ hay không”. Với tốc độ lan truyền trên mạng xã hội, ngay cả vài giờ cũng có thể đủ để một nội dung được sao chép, chụp màn hình và phát tán sang hàng loạt tài khoản khác.
Quay lại vụ Phương Ngô, vì chưa có bản án cuối cùng nên cũng chưa thể lấy vụ này để kết luận Facebook phải chịu trách nhiệm cho những thiệt hại mà Vingroup đang cáo buộc. Hiện cũng chưa có căn cứ công khai cho thấy tòa Canada đã xem thuật toán của Facebook là một yếu tố pháp lý trong vụ kiện. Nhưng chính mức độ lan truyền mà vụ án đặt ra cho thấy một vấn đề ngày càng khó bỏ qua: thiệt hại từ một bài đăng không chỉ phụ thuộc vào nội dung mà còn phụ thuộc vào việc nội dung ấy được phân phối đến bao nhiêu người và bằng cách nào. Đây đang là một trong những tranh luận lớn nhất về trách nhiệm nền tảng trên thế giới.
Vì vậy, trách nhiệm trên mạng xã hội không nên chỉ được nhìn theo một chiều. Người đăng phải chịu trách nhiệm đối với những khẳng định mình đưa ra. Nền tảng phải có trách nhiệm đối với cách hệ thống của mình phân phối, khuếch đại và xử lý nội dung có nguy cơ gây hại. Cơ quan quản lý lại phải đặt ra luật rõ ràng, có thủ tục kiểm tra, quyền khiếu nại và giới hạn đủ cụ thể để việc chống thông tin sai không biến thành hạn chế tùy tiện quyền phát biểu. Thiếu một trong ba mắt xích đó đều có thể tạo ra vấn đề.
Internet làm cho một cá nhân có khả năng phát đi thông tin với sức mạnh mà trước đây chỉ các cơ quan truyền thông lớn mới có. Nhưng sức mạnh ấy còn được nhân lên bởi những thuật toán do các tập đoàn công nghệ vận hành. Vì thế, khi một thông tin gây tranh cãi lan tới hàng chục nghìn hay hàng trăm nghìn người, câu hỏi của thời đại số không còn chỉ là “ai đã viết câu này?”. Một câu hỏi khác cũng cần được đặt ngang hàng: “ai đã giúp nó lan xa đến vậy, bằng cơ chế nào, và cơ chế đó phải chịu trách nhiệm đến đâu?”.
