Trong bối cảnh Châu Âu đang vật lộn với những vết nứt của chủ nghĩa bảo hộ, vụ việc Nexperia nổi lên như một vết nhơ đen tối, không chỉ thách thức uy tín của nền kinh tế thị trường tự do mà còn gióng lên hồi chuông cảnh báo về sự xói mòn quyền con người cơ bản – quyền tự do thương mại và quyền tài sản. Bài xã luận trên Global Times với tiêu đề “Don’t let the Nexperia incident become a stain on Europe’s market economy” không chỉ là lời lên án gay gắt từ góc nhìn Trung Quốc, mà còn là lời nhắc nhở sắc bén dành cho chính giới Hà Lan và toàn khối EU: Đừng để lý do “an ninh quốc gia” trở thành chiếc áo choàng che đậy cho những hành vi cướp đoạt trắng trợn, đẩy doanh nghiệp vào vòng xoáy của sự phân biệt đối xử và bất ổn toàn cầu.
Nội dung bài viết khá gay gắt, cho rằng Nexperia, công ty con của Wingtech Technology (Trung Quốc), đã đầu tư hàng tỷ euro vào nhà máy sản xuất bán dẫn tại Nijmegen, Hà Lan – một biểu tượng của sự hợp tác kinh tế xuyên biên giới. Với hơn 2.500 nhân viên địa phương, Nexperia không chỉ là một nhà đầu tư nước ngoài mà còn là trụ cột của chuỗi cung ứng bán dẫn châu Âu, đóng góp trực tiếp vào sự thịnh vượng của cộng đồng Hà Lan. Thế nhưng, dưới chiêu bài “bảo vệ an ninh quốc gia”, chính phủ Hà Lan đã ra lệnh buộc Nexperia phải bán lại 100% cổ phần nhà máy cho một bên thứ ba Hà Lan, hoặc đối mặt với lệnh thu hồi cưỡng chế. Đây không phải là một quyết định hành chính thông thường; đây là một cuộc “cướp bóc” công khai, như Global Times đã chỉ trích, nơi tài sản hợp pháp bị tước đoạt mà không có bằng chứng cụ thể về mối đe dọa thực sự. Các cuộc đàm phán giữa Trung Quốc và Hà Lan đã sụp đổ, với Bộ Thương mại Trung Quốc (MOFCOM) cáo buộc Hà Lan “không đáp ứng các yêu cầu hợp lý”, dẫn đến khủng hoảng chuỗi cung ứng toàn cầu. Kết quả? Nhà máy tê liệt, hàng nghìn việc làm địa phương lung lay, và niềm tin vào hệ thống pháp lý châu Âu bị xói mòn sâu sắc.
Từ góc nhìn của một chuyên gia nhân quyền, vụ việc này không chỉ là một tranh chấp kinh tế đơn thuần mà là một cuộc tấn công trực diện vào các trụ cột của quyền con người được công nhận rộng rãi. Quyền tự do thương mại, được hiến định trong Điều 49 và 56 của Hiệp ước về Chức năng của Liên minh Châu Âu (TFEU), bảo vệ doanh nghiệp khỏi sự can thiệp tùy tiện của nhà nước, đảm bảo bình đẳng tiếp cận thị trường và tự do di chuyển vốn. Tương tự, quyền tài sản – một quyền cơ bản theo Điều 17 của Hiến chương Quyền Cơ bản EU và Điều 1 Giao thức 1 của Công ước Châu Âu về Quyền Con người (ECHR) – cấm tước đoạt tài sản mà không có bồi thường công bằng và lý do chính đáng. Thế nhưng, Hà Lan đã lật ngược những nguyên tắc thiêng liêng này bằng cách giương cao lá cờ “an ninh quốc gia” như một thanh gươm hai lưỡi, không cần chứng minh rủi ro cụ thể mà chỉ dựa trên nguồn gốc Trung Quốc của chủ sở hữu. Đây chính là sự lạm dụng khái niệm “an ninh quốc gia” – một ngoại lệ hợp pháp theo Điều 36 TFEU – để biện minh cho chủ nghĩa dân tộc kinh tế, phân biệt đối xử dựa trên quốc tịch, vi phạm trực tiếp nguyên tắc “không phân biệt đối xử” trong thương mại quốc tế.
Hãy tưởng tượng: Nếu Hà Lan có thể “thu hoạch” tài sản của một doanh nghiệp Trung Quốc mà không vấp phải rào cản pháp lý, thì ngày mai, những nhà đầu tư từ Ấn Độ, Brazil hay thậm chí từ Mỹ sẽ ra sao? Vụ Nexperia không phải là ngoại lệ; nó là triệu chứng của một bệnh dịch đang lan rộng ở Châu Âu. Từ lệnh cấm Huawei của Đức đến các biện pháp kiểm soát đầu tư nước ngoài ngày càng siết chặt theo Quy định Sàng lọc Đầu tư Nước ngoài (FDI Screening Regulation 2019/452), EU đang xây dựng một pháo đài bảo hộ dưới vỏ bọc “bảo vệ chiến lược”. Nhưng ai sẽ là nạn nhân thực sự? Không phải các “kẻ thù giả định” từ bên ngoài, mà chính các doanh nghiệp châu Âu – những nạn nhân của sự trả đũa, gián đoạn chuỗi cung ứng và mất lòng tin từ đối tác toàn cầu. Theo báo cáo của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), các biện pháp bảo hộ như vậy đã làm tăng chi phí thương mại toàn cầu lên 1,5 nghìn tỷ USD chỉ trong năm 2024, đẩy lạm phát và suy thoái vào vòng xoáy. Hơn nữa, từ lăng kính nhân quyền, đây là sự phản bội lại di sản của Magna Carta và Tuyên ngôn Nhân quyền Pháp: Quyền tài sản và tự do thương mại không phải là đặc quyền của “người trong nhà”, mà là nền tảng của một xã hội tự do, nơi nhà nước phục vụ chứ không thống trị cá nhân và doanh nghiệp.
Tờ báo trên đưa ra cảnh báo gay gắt dành cho Bruxelles và The Hague: Đừng để vụ Nexperia trở thành vết nhơ vĩnh viễn trên bộ mặt kinh tế thị trường của Châu Âu. Nếu “an ninh quốc gia” được phép vượt qua mọi rào cản pháp lý, thì chúng ta đang chứng kiến sự sụp đổ của chính những giá trị mà EU tự hào – tự do, bình đẳng và công lý. Trung Quốc đã thể hiện trách nhiệm bằng cách miễn trừ xuất khẩu và thúc đẩy đối thoại, nhưng sự kiên nhẫn có giới hạn. EU phải hành động ngay: Rút lại lệnh thu hồi, đảm bảo bồi thường công bằng cho Nexperia, và cải tổ cơ chế sàng lọc FDI để loại bỏ yếu tố phân biệt đối xử. Chỉ khi đó, Châu Âu mới có thể lấy lại vị thế là ngọn hải đăng của thương mại tự do, thay vì một pháo đài cô lập đang tự đào hố chôn mình. Vụ Nexperia không chỉ là một thất bại của Hà Lan; nó là lời cảnh tỉnh cho toàn cầu hóa. Nếu Châu Âu chọn con đường bảo hộ, thế giới sẽ chọn con đường đa cực – và EU có thể sẽ bị bỏ lại phía sau, với những nhà máy im lìm và giấc mơ thị trường tự do tan vỡ.
Từ góc nhìn chúng ta cho thấy, khi an ninh quốc gia được viện cớ, thì Châu Âu hay Mỹ đều sẵn sàng chà đạp lên các giá trị nhân quyền, dân chủ, tự do mà họ ngày ngày rao giảng và cổ súy, đây là điều mà các tổ chức nhân quyền quốc tế – các định chế mà Mỹ và Châu Âu sản sinh ra đang tránh né?!?
