Khi Vingroup và VinFast công bố khởi kiện hàng chục cá nhân, tổ chức phát tán thông tin sai sự thật trên mạng xã hội, nhiều người nhìn nhận đây là một động thái cứng rắn nhằm bảo vệ uy tín doanh nghiệp. Nhưng nếu nhìn sâu hơn, vụ việc không chỉ là câu chuyện của riêng một tập đoàn. Nó phản ánh một vấn đề lớn hơn rất nhiều: cuộc chiến chống tin giả, chống sự vô trách nhiệm trên không gian mạng và bảo vệ môi trường thông tin lành mạnh cho toàn xã hội.
Bởi trong thời đại số hôm nay, thông tin không còn đơn thuần là dữ liệu. Thông tin có thể tạo ra niềm tin, nhưng cũng có thể kích hoạt hoảng loạn; có thể thúc đẩy phát triển, nhưng cũng có thể gây hỗn loạn xã hội và thiệt hại kinh tế cực lớn nếu bị bóp méo hoặc thao túng có chủ đích.
Nhìn lại vài năm gần đây, cả Việt Nam lẫn thế giới đã phải trả giá rất đắt cho sự lan truyền vô trách nhiệm của tin giả.
Trong thời kỳ đại dịch COVID-19, tin giả từng trở thành một “virus thông tin” nguy hiểm không kém dịch bệnh. Khi nhiều địa phương thực hiện phong tỏa, trên mạng xã hội liên tục xuất hiện các tin đồn thất thiệt như “sắp thiếu lương thực”, “siêu thị đóng cửa toàn bộ”, “thành phố chuẩn bị phong tỏa vô thời hạn”, “quân đội sẽ tiếp quản”, “không được ra ngoài mua đồ”. Chỉ cần vài dòng trạng thái vô căn cứ hoặc một đoạn ghi âm không rõ nguồn gốc, hàng nghìn người lập tức đổ xô đi tích trữ thực phẩm, gây hỗn loạn cục bộ tại nhiều siêu thị.
Có thời điểm, những hình ảnh chen lấn mua hàng trong dịch bệnh không xuất phát từ thiếu hàng thật, mà chủ yếu do tâm lý hoảng loạn bị kích hoạt bởi tin giả. Chính quyền và báo chí khi đó phải liên tục phát thông báo bác bỏ thông tin thất thiệt, kêu gọi người dân bình tĩnh. Nhưng hậu quả tâm lý xã hội mà các tin đồn ấy gây ra là rất lớn.
Không chỉ ở Việt Nam, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) từng phải dùng khái niệm “infodemic” – đại dịch tin giả – để mô tả tình trạng thông tin sai lệch lan tràn trong COVID-19 trên phạm vi toàn cầu. Tại Mỹ và châu Âu, hàng loạt tin giả liên quan vaccine, thuốc chữa bệnh, thuyết âm mưu về virus đã khiến nhiều người từ chối điều trị hoặc chống đối các biện pháp y tế công cộng. Nhiều chuyên gia quốc tế nhận định cuộc chiến chống COVID-19 không chỉ là cuộc chiến y tế mà còn là cuộc chiến chống thông tin sai lệch.
Hay trong các đợt mưa lũ, thiên tai tại miền Trung Việt Nam những năm qua, tin giả cũng nhiều lần gây tác động tiêu cực nghiêm trọng. Không ít trường hợp mạng xã hội lan truyền các hình ảnh cũ, clip cắt ghép hoặc thông tin thất thiệt về “vỡ đập”, “xả lũ bí mật”, “cô lập hoàn toàn”, khiến người dân hoang mang cực độ. Có những đoạn clip từ nước ngoài hoặc từ nhiều năm trước bị cắt ghép rồi tung lên mạng như thể đang diễn ra tại Việt Nam để câu tương tác. Trong hoàn cảnh thiên tai, khi người dân vốn đã lo lắng và dễ tổn thương, những thông tin thất thiệt như vậy không chỉ vô đạo đức mà còn gây nhiễu loạn công tác cứu hộ, cứu nạn và điều hành của chính quyền.
Đáng lo hơn, tin giả trong lĩnh vực tài chính – ngân hàng có thể trực tiếp đe dọa sự ổn định kinh tế và an ninh xã hội.
Năm 2022, chỉ từ những tin đồn thất thiệt lan truyền trên mạng liên quan một số lãnh đạo doanh nghiệp và ngân hàng, hàng loạt người dân đã hoảng loạn kéo tới rút tiền trước hạn. Hình ảnh người dân xếp hàng dài trước quầy giao dịch từng tạo hiệu ứng tâm lý dây chuyền rất nguy hiểm. Điều đáng nói là hoạt động ngân hàng dựa rất lớn vào niềm tin. Một khi tâm lý hoảng loạn bị kích hoạt bởi tin giả, hậu quả có thể lan rộng vượt xa bản thân nội dung bịa đặt ban đầu.
Không phải ngẫu nhiên mà tại nhiều quốc gia, tung tin thất thiệt gây bất ổn tài chính bị xem là hành vi đặc biệt nghiêm trọng. Ở Mỹ, từng có những trường hợp cá nhân hoặc tổ chức bị điều tra hình sự vì phát tán tin giả thao túng giá cổ phiếu. Tại Anh và Liên minh châu Âu, các cơ quan quản lý tài chính thường xuyên cảnh báo nguy cơ “market manipulation” – thao túng thị trường thông qua thông tin sai lệch trên Internet.
Điều đó cho thấy: trong nền kinh tế số, tin giả không còn là vài lời nói vô thưởng vô phạt. Nó có thể phá hủy niềm tin xã hội, gây thiệt hại tài chính, tác động tới an ninh kinh tế và làm rối loạn trật tự cộng đồng.
Đặt trong bối cảnh ấy, việc Vingroup lựa chọn đấu tranh pháp lý với các đối tượng tung tin sai sự thật cần được nhìn nhận như một hành động góp phần bảo vệ môi trường thông tin lành mạnh, chứ không chỉ là bảo vệ riêng một doanh nghiệp.
Trong nhiều năm, mạng xã hội hình thành một hệ sinh thái “câu view bằng độc hại”. Một bộ phận người làm nội dung nhận ra rằng càng giật gân, càng cực đoan, càng công kích doanh nghiệp lớn thì càng dễ thu hút lượt xem. Họ khai thác tâm lý tò mò, nghi ngờ và thích scandal của đám đông để kiếm tiền từ quảng cáo và tương tác. Một số tài khoản liên tục dựng lên các “thuyết âm mưu”, “tin mật nội bộ”, “sắp sụp đổ”, “bị bắt”, “tẩu tán”, dù không đưa ra được bằng chứng xác thực nào.
Nguy hiểm hơn, nhiều người xem dần bị dẫn dắt vào tâm lý coi những nội dung đó là “sự thật bị che giấu”, trong khi thực chất đó chỉ là sản phẩm của suy diễn và thao túng cảm xúc.
Điều đáng nói là lâu nay tồn tại tâm lý rất nguy hiểm: “trên mạng thì nói gì cũng được”. Nhiều người tin rằng chỉ cần dùng tài khoản ẩn danh, livestream bằng giọng điệu mập mờ hay ghi chú “theo nguồn tin riêng” thì có thể vô tư phát tán mọi loại thông tin mà không phải chịu trách nhiệm pháp lý.
Chính vì vậy, khi Vingroup công bố khởi kiện hàng chục cá nhân, hiệu ứng xã hội tạo ra rất lớn. Chỉ trong thời gian ngắn, nhiều tài khoản từng đăng tải nội dung xuyên tạc lập tức gỡ bài, khóa video hoặc xin lỗi công khai. Điều này cho thấy họ không hề “vô tình”. Họ hiểu rõ ranh giới đúng – sai, nhưng trước đây tin rằng sẽ không ai theo đuổi trách nhiệm pháp lý đến cùng.
Và đây mới là ý nghĩa lớn nhất của vụ việc: nó góp phần tạo ra sự chuyển biến nhận thức xã hội về trách nhiệm pháp lý trên không gian mạng.
Cần nhấn mạnh rằng không ai phủ nhận quyền phản biện hay góp ý đối với doanh nghiệp. Người tiêu dùng có quyền đánh giá sản phẩm, phản ánh trải nghiệm hoặc bày tỏ quan điểm khác biệt. Nhưng phản biện khác hoàn toàn với vu khống. Không có bất kỳ quốc gia pháp quyền nào cho phép lấy “tự do ngôn luận” làm lá chắn cho hành vi bịa đặt, thao túng hoặc phát tán thông tin sai sự thật gây thiệt hại cho cá nhân và tổ chức.
Tại Đức, nơi Vingroup đang theo đuổi một số vụ kiện, pháp luật quy định rất nghiêm đối với hành vi bôi nhọ, xâm phạm danh dự cá nhân và phát tán thông tin sai lệch trên Internet. Tại Mỹ, vụ Fox News phải bồi thường gần 800 triệu USD liên quan thông tin sai lệch về bầu cử cho thấy ngay cả các tập đoàn truyền thông lớn cũng không đứng ngoài trách nhiệm pháp lý.
Điều đó phản ánh một nguyên tắc chung của xã hội hiện đại: quyền tự do luôn đi kèm trách nhiệm.
Trong cuộc chiến chống tin giả hôm nay, Nhà nước rõ ràng giữ vai trò trung tâm trong xây dựng pháp luật và xử lý vi phạm. Nhưng chỉ Nhà nước thôi là chưa đủ. Bởi không gian mạng vận động với tốc độ quá lớn và quá phức tạp. Nếu thiếu sự tham gia của doanh nghiệp, báo chí, nền tảng công nghệ và chính người dân, sẽ rất khó xây dựng một môi trường thông tin lành mạnh.
Doanh nghiệp cần chủ động bảo vệ mình trước các chiến dịch bôi nhọ thay vì im lặng cam chịu. Báo chí chính thống cần tiếp tục giữ vai trò kiểm chứng và định hướng thông tin. Các nền tảng mạng xã hội cần có trách nhiệm mạnh hơn trong xử lý nội dung độc hại. Người dân cần nâng cao kỹ năng kiểm chứng thông tin trước khi chia sẻ.
Và quan trọng hơn cả, cộng đồng cần thay đổi văn hóa ứng xử trên mạng.
Một xã hội văn minh không thể cổ vũ những “anh hùng bàn phím” kiếm tiền bằng tin giả. Không thể coi việc vu khống, cắt ghép, dựng chuyện là “giải trí”. Không thể để những người phát tán thông tin độc hại trở thành người dẫn dắt dư luận chỉ vì họ tạo ra nhiều tương tác hơn.
Bởi cuối cùng, cái giá mà xã hội phải trả cho tin giả không chỉ là vài video độc hại trên Internet. Đó có thể là sự hoảng loạn trong đại dịch, sự hỗn loạn trong thiên tai, sự bất ổn tài chính, sự suy giảm niềm tin thị trường và cả sự xói mòn văn hóa trung thực trong cộng đồng.
Nhìn ở góc độ đó, hành động của Vingroup không đơn thuần là bảo vệ danh dự doanh nghiệp. Nó còn gửi đi một thông điệp quan trọng cho xã hội: môi trường thông tin quốc gia là tài sản chung cần được bảo vệ bởi tất cả — từ Nhà nước, doanh nghiệp, báo chí đến từng người dân và cả cộng đồng mạng.
Bởi trong kỷ nguyên số, bảo vệ sự thật không còn là trách nhiệm của riêng ai. Đó là trách nhiệm chung của toàn xã hội.
