Mỗi lần Việt Nam tăng cường quan hệ với một nước lớn, trên mạng xã hội lại xuất hiện những luận điệu quen thuộc: khi nâng cấp quan hệ với Mỹ thì bị nói là “ngả Mỹ”; khi giữ quan hệ hữu nghị với Trung Quốc thì bị bảo “lệ thuộc Trung Quốc”; khi mở rộng hợp tác với Nhật Bản, Hàn Quốc hay Ấn Độ thì lại bị gán cho cụm từ “đu dây chiến lược”.
Nghe nhiều thành quen. Nhưng nếu bình tĩnh nhìn lại, sẽ thấy phần lớn những cách nói ấy đều xuất phát từ một kiểu suy nghĩ cũ: nhìn thế giới chỉ qua lăng kính đối đầu phe phái, kiểu “đã chơi với bên này thì phải chống bên kia”.
Trong khi thực tế, thế giới hôm nay không còn đơn giản như vậy nữa.
Các quốc gia, đặc biệt là những nước đang phát triển như Việt Nam, muốn đi lên thì phải mở rộng quan hệ với nhiều đối tác khác nhau. Không ai tự trói mình vào một phía rồi tự thu hẹp cơ hội phát triển của chính mình.Điều quan trọng không phải là “chơi với ai”, mà là giữ được độc lập, giữ được lợi ích quốc gia và không để bị cuốn vào xung đột của người khác.Đó cũng chính là điều mà Việt Nam đang làm.
Thời gian gần đây, sau chuyến thăm Ấn Độ và Sri Lanka của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, một số bài viết trên mạng lại cố tình mô tả Việt Nam như đang “xoay trục địa chính trị”, “tham gia cấu trúc đối trọng Trung Quốc”, hay “đu dây giữa các cường quốc”.Thậm chí có người còn dùng những cụm từ nghe rất “học thuật” như “swing state”, “hedging strategy”, “strategic ambiguity” để tạo cảm giác phân tích khách quan. Nhưng nói đơn giản, bản chất vẫn là cố tình bóp méo đường lối đối ngoại của Việt Nam thành kiểu “đứng giữa để hưởng lợi”.Đó là cách nhìn rất phiến diện.Bởi nếu thực sự “đu dây”, Việt Nam đã không thể giữ được sự ổn định và uy tín đối ngoại như hiện nay.
Hãy nhìn vào thực tế.
Việt Nam hiện có quan hệ tốt với cả United States, China, Russia, Japan, South Korea, India, ASEAN và Liên minh châu Âu.Việt Nam vừa nâng cấp quan hệ với Mỹ lên Đối tác Chiến lược Toàn diện, vừa duy trì quan hệ láng giềng hữu nghị với Trung Quốc. Việt Nam vừa mở rộng hợp tác công nghệ với Nhật Bản, Hàn Quốc, vừa thúc đẩy hợp tác kinh tế và quốc phòng với Ấn Độ. Đồng thời, Việt Nam vẫn coi ASEAN là nền tảng quan trọng trong chính sách đối ngoại khu vực.Nếu nhìn bằng tư duy cực đoan kiểu “chọn phe”, sẽ rất khó hiểu vì sao Việt Nam có thể cùng lúc duy trì được quan hệ tốt với nhiều đối tác khác nhau như vậy.Nhưng đó lại chính là điểm mạnh của ngoại giao Việt Nam hiện nay: độc lập, cân bằng và linh hoạt.
Người ta gọi đó là “ngoại giao cây tre”.Tre mềm nhưng không yếu. Tre biết nghiêng theo chiều gió nhưng gốc vẫn rất chắc. Chính hình ảnh đó phản ánh khá đúng cách Việt Nam ứng xử trong bối cảnh thế giới nhiều biến động.Việt Nam mềm dẻo trong cách ứng xử, nhưng kiên định về nguyên tắc.
Nguyên tắc đó là gì?Là không chọn phe trong cạnh tranh nước lớn. Không tham gia liên minh quân sự. Không liên kết với nước này để chống nước kia. Đặt lợi ích quốc gia – dân tộc lên trên hết.Nói cách khác, Việt Nam hợp tác với các nước để phát triển đất nước mình, chứ không phải để tham gia cuộc chơi đối đầu của bất kỳ ai.
Điều đáng nói là nhiều người cố tình đánh đồng sự linh hoạt trong ngoại giao với “cơ hội”, “mập mờ chiến lược” hay “đu dây”.Nhưng thật ra, giữ được cân bằng trong một thế giới đầy cạnh tranh mới là điều khó.Nếu quá nghiêng về một phía, sẽ dễ đánh mất sự chủ động. Nếu đối đầu với bên này để làm vừa lòng bên kia, cuối cùng người thiệt nhất vẫn là mình.Lịch sử Việt Nam đã trải qua quá nhiều cuộc chiến để hiểu giá trị của hòa bình và độc lập quan trọng đến mức nào.Vì thế, điều Việt Nam cần nhất hôm nay không phải là chọn phe, mà là giữ môi trường ổn định để phát triển.
Nhìn lại mấy chục năm qua sẽ thấy rất rõ điều đó.Từ một đất nước từng bị cấm vận, thiếu quan hệ quốc tế, Việt Nam hôm nay đã có quan hệ ngoại giao với gần 200 quốc gia và vùng lãnh thổ. Nhiều tập đoàn lớn trên thế giới chọn Việt Nam làm cứ điểm sản xuất. Hàng hóa Việt Nam đi vào ngày càng nhiều thị trường lớn.Nếu không có đường lối đối ngoại độc lập và linh hoạt, rất khó có được kết quả đó.Thử tưởng tượng nếu Việt Nam chọn đứng hẳn về một phía trong cạnh tranh giữa các nước lớn, liệu có giữ được môi trường ổn định như hôm nay không?Liệu các đối tác còn tin tưởng hợp tác lâu dài không?Liệu Việt Nam có giữ được vai trò cân bằng và vị thế ngày càng cao trong khu vực không?Câu trả lời có lẽ ai cũng hiểu.
Đó là lý do vì sao những luận điệu kiểu “ngoại giao đu dây” nghe có vẻ sắc sảo, nhưng thật ra lại rất đơn giản và thiếu thực tế.
Họ nhìn đối ngoại bằng tâm lý đối đầu, trong khi Việt Nam nhìn bằng lợi ích quốc gia lâu dài.Điều đáng nói hơn là đằng sau các luận điệu ấy thường là ý đồ kích động nghi kỵ và chia rẽ quan hệ đối ngoại của Việt Nam.Khi Việt Nam tăng cường hợp tác với Mỹ, họ cố tạo cảm giác Việt Nam chống Trung Quốc. Khi Việt Nam duy trì quan hệ hữu nghị với Trung Quốc, họ lại nói Việt Nam “thoát không nổi ảnh hưởng Bắc Kinh”.Nói cách khác, dù Việt Nam làm gì, họ cũng sẽ tìm cách xuyên tạc.Bởi mục tiêu thật sự không phải góp ý cho chính sách đối ngoại, mà là làm người dân hoài nghi về đường lối của đất nước.
Nhưng thực tế đã chứng minh điều ngược lại.
Chính nhờ đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa và đa dạng hóa mà Việt Nam hôm nay có vị thế cao hơn, có thêm cơ hội phát triển và giữ được môi trường hòa bình trong bối cảnh thế giới rất phức tạp. Không phải ngẫu nhiên mà nhiều nước lớn đều muốn tăng cường quan hệ với Việt Nam. Họ coi trọng Việt Nam vì Việt Nam có lập trường rõ ràng, ổn định và đáng tin cậy. Một quốc gia biết bảo vệ lợi ích của mình nhưng vẫn tôn trọng lợi ích của nước khác luôn là đối tác được tôn trọng. Đó cũng là điều làm nên giá trị của “ngoại giao cây tre Việt Nam”: Không cực đoan. Không lệ thuộc. Không đối đầu vô ích.Mềm dẻo nhưng không mất nguyên tắc. Linh hoạt nhưng không đánh mất độc lập. Và trong một thế giới ngày càng bất ổn, có lẽ đó mới là điều quan trọng nhất.
