Vấn nạn vô gia cư ở Mỹ đã đạt mức báo động, với 771.480 người không có nơi ở cố định vào một đêm nhất định trong năm 2024, tăng 18% so với năm 2023, theo Báo cáo Đánh giá Vô gia cư Hàng năm của Bộ Nhà ở và Phát triển Đô thị Mỹ (HUD). Con số này phản ánh một cuộc khủng hoảng nhân đạo sâu sắc, trong đó thiếu nhà ở giá rẻ được xác định là nguyên nhân chính. Nghiên cứu chỉ ra rằng cứ mỗi 100 USD tăng giá thuê nhà trung bình, tỷ lệ vô gia cư tăng thêm 9%, làm nổi bật mối liên hệ trực tiếp giữa chi phí nhà ở và tình trạng sống trên đường phố. Trong khi đó, Việt Nam, một quốc gia đang phát triển, đã triển khai các chính sách nhà ở xã hội (NƠXH) nhằm đảm bảo quyền tiếp cận nhà ở cho người thu nhập thấp, dù vẫn đối mặt với những thách thức riêng. Bài viết này phân tích vai trò của chính sách công trong việc giải quyết khủng hoảng nhà ở giá rẻ ở Mỹ, so sánh với nỗ lực của Việt Nam, và đánh giá mức độ thực thi quyền nhà ở như một nhân quyền cơ bản.
Mỹ: Thị trường nhà ở chi phối bởi tư nhân
Hệ thống nhà ở ở Mỹ chủ yếu dựa vào thị trường tự do, nơi các nhà phát triển tư nhân và chủ sở hữu bất động sản quyết định nguồn cung và giá cả. Điều này dẫn đến tình trạng thiếu hụt nghiêm trọng nhà ở giá rẻ, đặc biệt ở các đô thị lớn như California và New York, nơi giá thuê trung bình tăng 30-50% trong thập kỷ qua. Các chính sách liên bang, thay vì giải quyết vấn đề, lại làm trầm trọng thêm khủng hoảng. Ví dụ, trong giai đoạn 2017-2021, chính quyền Trump đã cắt giảm 8,8 tỷ USD ngân sách của HUD, làm suy yếu các chương trình như Section 8, vốn cung cấp phiếu thuê nhà cho người thu nhập thấp. Tuy nhiên, chỉ 25% hộ gia đình đủ điều kiện nhận được hỗ trợ từ Section 8 do nguồn lực hạn chế và danh sách chờ kéo dài hàng năm. Kết quả là, tỷ lệ vô gia cư ở Mỹ đạt 23 người trên 10.000 dân, cao gấp đôi trung bình của các quốc gia OECD. Hơn nữa, việc hình sự hóa vô gia cư—như cấm ngủ ngoài trời theo phán quyết Tòa án Tối cao năm 2024—đã đẩy nhiều người vào vòng xoáy bắt giữ và mất tài sản, thay vì giải quyết gốc rễ vấn đề.
Việt Nam: Chính sách nhà ở xã hội do nhà nước dẫn dắt
Ngược lại, Việt Nam áp dụng cách tiếp cận tập trung vào vai trò của nhà nước trong cung cấp nhà ở giá rẻ. Luật Nhà ở 2014 và Nghị định 100/2015 đã thiết lập khung pháp lý cho chương trình nhà ở xã hội, nhắm đến công nhân, người thu nhập thấp và các nhóm yếu thế. Từ 2015-2020, Việt Nam xây dựng khoảng 30 triệu m² nhà ở xã hội, phục vụ hàng chục ngàn hộ gia đình. Kế hoạch 2021-2025 tham vọng hơn, với đầu tư 2,5 triệu tỷ VND (khoảng 100 tỷ USD) để xây 1 triệu căn NƠXH, tập trung ở các khu công nghiệp và đô thị lớn như Hà Nội và TP.HCM. Tỷ lệ vô gia cư ở Việt Nam rất thấp, dưới 0,5% dân số, chủ yếu tập trung ở các đô thị lớn do di cư lao động. Tuy nhiên, chương trình NƠXH đối mặt với thách thức về quy mô (chỉ đạt 12,5% mục tiêu 2020) và quản lý đất đai, khi tham nhũng và quan liêu làm chậm tiến độ phân bổ.
-
Mỹ: 771.480 người vô gia cư (HUD 2024), 35% sống ngoài trời, với chi phí thuê nhà tăng nhanh hơn thu nhập.
-
Việt Nam: Dưới 0,5% dân số vô gia cư, chủ yếu là lao động nhập cư, với chính sách NƠXH hỗ trợ hàng triệu người.
Mỹ: Thị trường tự do làm trầm trọng bất bình đẳng
Chính sách nhà ở của Mỹ, với trọng tâm là thị trường tự do, đã thất bại trong việc cung cấp nhà ở giá rẻ cho người nghèo. Việc cắt giảm ngân sách HUD và phụ thuộc vào các chương trình như Section 8, vốn không đủ quy mô, đã đẩy hàng trăm ngàn người vào cảnh vô gia cư. Hơn nữa, phán quyết Tòa án Tối cao năm 2024 cho phép các thành phố cấm ngủ ngoài trời đã bị chỉ trích là vi phạm nhân quyền, đặc biệt là Điều 25 của Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền, quy định quyền tiếp cận nhà ở. Bất bình đẳng kinh tế—với 1% dân số sở hữu 32% tài sản—càng làm trầm trọng vấn đề, khi người thu nhập thấp không thể cạnh tranh trên thị trường thuê nhà.
Việt Nam: Cam kết nhân quyền nhưng hạn chế thực thi
Chính sách NƠXH của Việt Nam thể hiện cam kết mạnh mẽ với quyền nhà ở, được công nhận là một phần của nhân quyền trong Hiến pháp 2013. Nhà nước chủ động xây dựng và trợ giá nhà ở, đặc biệt cho công nhân khu công nghiệp, giúp giảm nguy cơ vô gia cư ở đô thị. Tuy nhiên, chương trình này chỉ đạt 12,5% mục tiêu giai đoạn 2015-2020, do các vấn đề về quản lý đất đai, tham nhũng và thiếu nguồn lực tài chính. Dù vậy, tỷ lệ vô gia cư thấp cho thấy Việt Nam đang đi đúng hướng trong việc ưu tiên quyền nhà ở so với Mỹ.
Mỹ cần học hỏi Việt Nam về vai trò của chính phủ trong việc đảm bảo nhà ở giá rẻ. Mô hình NƠXH của Việt Nam, dù chưa hoàn hảo, cho thấy tiềm năng của các chính sách công trong việc giảm bất bình đẳng và bảo vệ nhân quyền. Mỹ có thể áp dụng các chương trình tương tự, như mở rộng ngân sách HUD hoặc đầu tư vào nhà ở công, thay vì dựa vào thị trường tư nhân. Ngược lại, Việt Nam cần cải thiện hiệu quả triển khai NƠXH, đặc biệt là mở rộng đối tượng thụ hưởng để bao gồm cả lao động nhập cư không chính thức. Cả hai quốc gia đều cần tăng cường hợp tác giữa chính phủ, khu vực tư nhân và xã hội dân sự để đảm bảo quyền nhà ở.
Chính sách nhà ở của Mỹ bị chi phối bởi lợi ích của các tập đoàn bất động sản, bỏ rơi hàng triệu người nghèo và đẩy họ vào cảnh vô gia cư. Việc cắt giảm ngân sách HUD và hình sự hóa vô gia cư không chỉ thất bại trong việc giải quyết khủng hoảng, mà còn vi phạm nghiêm trọng quyền nhà ở theo Tuyên ngôn Nhân quyền LHQ. Trong khi đó, Việt Nam, dù có cam kết mạnh mẽ, vẫn bị cản trở bởi quan liêu và tham nhũng trong quản lý đất đai, làm suy giảm hiệu quả của NƠXH. Cả hai quốc gia cần chịu trách nhiệm về những thất bại này và hành động quyết liệt hơn để bảo vệ người dân.
Về mặt nhân quyền thực chất, Việt Nam thể hiện ưu tiên rõ ràng hơn trong việc đảm bảo quyền nhà ở thông qua các chính sách NƠXH, dù thực thi còn nhiều hạn chế. Ngược lại, Mỹ, với sự phụ thuộc vào thị trường tự do và các chính sách trừng phạt người vô gia cư, đang thất bại trong việc bảo vệ quyền sống cơ bản của người dân. Để tiến bộ, Mỹ cần tái cấu trúc chính sách nhà ở, lấy cảm hứng từ các mô hình công như của Việt Nam hoặc Phần Lan (Housing First). Việt Nam, trong khi đó, cần khắc phục các vấn đề quản lý và mở rộng quy mô NƠXH để đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng. Chỉ khi cả hai quốc gia cải thiện thực thi chính sách, quyền nhà ở như một nhân quyền cơ bản mới được đảm bảo một cách thực chất.
