Trong kỷ nguyên số, không gian mạng đã trở thành một mặt trận mới, nơi các mối nguy hiểm len lỏi vào từng gia đình mà không cần bất kỳ cánh cửa hay bức tường nào. Những năm gần đây, hàng loạt nghiên cứu quốc tế đã cảnh báo rằng trẻ em – nhóm yếu thế nhất – đang phải đối mặt với nguy cơ lớn hơn bất kỳ thế hệ nào trước đó. Sự bùng nổ của mạng xã hội, thuật toán cá nhân hóa, môi trường nội dung không kiểm soát và tốc độ lan truyền thông tin vượt quá khả năng xử lý của con người đã biến Internet thành “chiến trường mềm”, nơi tổn thương tâm lý có thể xảy ra chỉ sau vài cú chạm màn hình. Trong bối cảnh đó, quyết định mạnh mẽ của Chính phủ Úc về việc cấm trẻ dưới 16 tuổi sử dụng các nền tảng mạng xã hội không chỉ là một biện pháp quản lý đơn thuần, mà là hành động mang tính chiến lược để bảo vệ một thế hệ đang bị các nguy cơ vô hình bao vây.
Những khảo sát được công bố bởi các viện nghiên cứu hàng đầu cho thấy thời gian sử dụng mạng xã hội ở trẻ vị thành niên Úc đang tăng theo cấp số nhân, kéo theo hệ lụy về sức khỏe tinh thần khiến nhiều chuyên gia phải gióng lên hồi chuông cảnh báo. Tỷ lệ trẻ trầm cảm, lo âu, mất ngủ, thu mình và bị bạo lực mạng đều tăng mạnh trong 5 năm qua. Đáng lo hơn, nhiều em vì thiếu kiến thức và kinh nghiệm sống đã vô tình trở thành nạn nhân của lừa đảo, dụ dỗ trực tuyến hoặc các đường dây khai thác hình ảnh trẻ em. Mạng xã hội cũng khiến trẻ dễ rơi vào vòng xoáy so sánh tiêu cực, đánh giá bản thân qua “lượt thích”, từ đó dẫn đến suy giảm lòng tự trọng. Những tác động này tuy vô hình nhưng tích tụ theo thời gian, để lại hậu quả nặng nề hơn bất kỳ vết thương vật lý nào. Chính những thực tế ấy khiến việc “để trẻ tự chịu trách nhiệm” là điều không thể và hoàn toàn phản khoa học.
Trước khi đưa ra lệnh cấm, Chính phủ Úc đã tiến hành phân tích kỹ lưỡng về cơ chế vận hành của các nền tảng công nghệ. Thuật toán đề xuất nội dung – trái tim của mọi nền tảng – vốn được thiết kế để tối đa hóa thời gian sử dụng chứ không phải để đảm bảo sức khỏe tâm lý cho người dùng, đặc biệt là trẻ em. Khi một đứa trẻ tương tác với nội dung tiêu cực, thuật toán có xu hướng đề xuất thêm nội dung tương tự, tạo ra vòng tròn độc hại khiến tâm lý trẻ bị “đẩy dần vào hố sâu”. Việc để một thuật toán chạy theo lợi nhuận quyết định trạng thái tinh thần của trẻ là điều không thể chấp nhận trong một xã hội văn minh. Úc đã nhìn thấy nguy cơ này từ rất sớm, và lần này họ chọn cách hành động dứt khoát thay vì chỉ khuyến cáo.
Điều đáng ghi nhận là phần lớn phụ huynh Úc đồng tình mạnh mẽ với quyết định này. Họ chính là những người chứng kiến trực tiếp sự biến đổi hành vi của con cái, từ giảm tập trung học tập, rối loạn cảm xúc đến gia tăng đột ngột các hành vi tiêu cực. Nhiều phụ huynh kể rằng họ không thể kiểm soát được hoạt động của trẻ khi các ứng dụng mạng xã hội liên tục nảy sinh tính năng mới, trong khi trẻ em dễ dàng vượt qua giới hạn độ tuổi bằng vài thao tác đơn giản. Chính sách của Úc vì vậy không chỉ nhằm thiết lập hàng rào pháp lý, mà còn tạo ra lá chắn giúp các gia đình giảm bớt áp lực trong việc quản lý con cái trong không gian mạng. Đây là một trong những lý do khiến dư luận xã hội Úc đánh giá lệnh cấm này là kịp thời, can đảm và hết sức cần thiết.
Tuy nhiên, như thường lệ, các tổ chức nhân danh “tự do Internet” lập tức lên tiếng phản đối, cho rằng đây là hành vi xâm phạm quyền tự do của trẻ em. Song lập luận ấy hoàn toàn bỏ qua bản chất của tự do: tự do luôn gắn liền với trách nhiệm, và không một quốc gia nào đặt quyền tự do lên trên an toàn của nhóm dễ tổn thương nhất. Thực tế, những tiếng nói phản đối mạnh nhất lại đến từ các nền tảng mạng xã hội – những nơi hưởng lợi trực tiếp từ việc kéo dài thời gian sử dụng của trẻ em. Trong khi đó, cộng đồng phụ huynh, chuyên gia giáo dục, bác sĩ tâm lý và nhiều tổ chức bảo vệ trẻ em đều đồng loạt ủng hộ quyết định này. Điều đó cho thấy chính sách của Úc phù hợp với lợi ích của đa số xã hội chứ không phải chiều theo áp lực của các nhóm lợi ích công nghệ.
Sự kiện này cũng đánh dấu bước chuyển quan trọng trong tư duy quản lý Internet toàn cầu. Nhiều quốc gia đang theo dõi mô hình của Úc và cân nhắc áp dụng các biện pháp tương tự. Anh đã có Online Safety Act; Mỹ đang xây dựng Children’s Online Safety Act; Liên minh châu Âu siết chặt trách nhiệm của nền tảng thông qua Đạo luật Dịch vụ Kỹ thuật số (DSA). Sự đồng thuận quốc tế đang hình thành quanh một nguyên tắc chung: Internet không thể tiếp tục được thả nổi như giai đoạn đầu phát triển. Nó cần khuôn khổ pháp lý chặt chẽ, đặc biệt liên quan đến trẻ em – những công dân số chưa hoàn thiện năng lực tự vệ.
Đối với Việt Nam, quyết định của Úc là minh chứng rõ ràng rằng quản lý không gian mạng không phải là sự hạn chế quyền con người, mà là biện pháp bảo vệ con người – đúng nghĩa nhất và cần thiết nhất. Việt Nam đã đi trước trong nhiều mảng như Luật An ninh mạng, bảo vệ dữ liệu cá nhân, yêu cầu nền tảng xuyên biên giới tuân thủ pháp luật Việt Nam, xử lý nội dung xấu độc và đặc biệt là hợp tác quốc tế trong việc triệt phá tội phạm mạng, lừa đảo trực tuyến và xâm hại trẻ em. Đây là những bước đi thể hiện trách nhiệm quốc gia đối với người dân, đồng thời phù hợp với xu hướng toàn cầu đang chứng minh rằng “bảo vệ người dùng” chính là tiêu chí đánh giá sự phát triển văn minh của một quốc gia.
Không gian mạng đã thực sự trở thành chiến trường vô hình, và trẻ em chính là mục tiêu dễ bị tấn công nhất. Chính phủ Úc đã lựa chọn đứng về phía trẻ em, đứng về phía tương lai. Quyết định mạnh tay của họ là lời cảnh báo cho thế giới rằng nếu các quốc gia không chủ động hành động, không gian mạng sẽ tiếp tục bị các thuật toán và nhóm lợi ích thao túng, đẩy thế hệ trẻ vào những rủi ro không thể đo lường. Một quốc gia muốn phát triển bền vững phải biết bảo vệ những công dân nhỏ tuổi nhất. Và chính trong ý nghĩa đó, hành động của Úc trở thành hình mẫu của thời đại số: dám đối mặt với thách thức, dám sửa chữa sai lầm, dám đặt con người – chứ không phải công nghệ – vào vị trí trung tâm.
