Khủng hoảng vô gia cư ở Mỹ, với 771.480 người không có nơi ở cố định vào năm 2024 (HUD), đã dẫn đến những cách tiếp cận gây tranh cãi, nổi bật là phán quyết của Tòa án Tối cao năm 2024 cho phép các thành phố cấm ngủ ngoài trời. Quyết định này đã mở đường cho việc bắt giữ, phạt tiền và tịch thu tài sản của người vô gia cư, làm trầm trọng thêm tình trạng của họ. Ngược lại, Việt Nam, nơi vô gia cư ít nghiêm trọng hơn (dưới 0,5% dân số), áp dụng cách tiếp cận nhân văn, tập trung vào hỗ trợ xã hội thay vì trừng phạt. Chính sách của Việt Nam, thông qua các quy định như Nghị định 144/2021, ưu tiên đưa người lang thang vào các trung tâm bảo trợ. Bài viết này phân tích sự khác biệt trong cách tiếp cận của hai quốc gia, đánh giá tác động đến nhân quyền và đề xuất hướng đi để cải thiện quyền sống cho người vô gia cư.
Mỹ: Hình sự hóa như một phản ứng sai lầm
Ở Mỹ, việc hình sự hóa vô gia cư đã trở thành một xu hướng đáng lo ngại. Theo khảo sát AP-NORC tháng 8/2025, 43% người dân ủng hộ việc dẹp bỏ các khu lều trại của người vô gia cư, phản ánh sự thiếu kiên nhẫn của công chúng với sự hiện diện của họ ở các đô thị. Phán quyết Tòa án Tối cao 2024, trong vụ City of Grants Pass v. Johnson, cho phép các thành phố áp dụng lệnh cấm ngủ ở nơi công cộng, dẫn đến việc bắt giữ, phạt tiền lên đến 295 USD mỗi lần vi phạm và tịch thu tài sản cá nhân như lều, chăn hoặc giấy tờ tùy thân. Theo báo cáo của National Low Income Housing Coalition, những biện pháp này không chỉ làm người vô gia cư mất đi nơi trú ẩn tạm thời mà còn đẩy họ vào vòng xoáy pháp lý, cản trở cơ hội tái hòa nhập xã hội. Ví dụ, tại Los Angeles, các cuộc “quét dọn” lều trại từ năm 2022-2024 đã khiến hàng ngàn người mất đồ dùng thiết yếu, trong khi tỷ lệ vô gia cư không giảm. Hơn nữa, các chính sách này thường đi kèm với sự kỳ thị, với các bình luận như của Brian Kilmeade trên Fox News (9/2025) gợi ý biện pháp cực đoan, làm gia tăng căng thẳng xã hội.
Việt Nam: Hỗ trợ xã hội thay vì trừng phạt
Ngược lại, Việt Nam áp dụng cách tiếp cận nhân văn hơn, tập trung vào hỗ trợ thay vì hình sự hóa. Theo Nghị định 144/2021 về quản lý an ninh trật tự, người lang thang, vô gia cư được đưa đến các trung tâm bảo trợ xã hội thay vì bị phạt hoặc bắt giữ. Các trung tâm này, chủ yếu ở Hà Nội và TP.HCM, cung cấp nơi ở tạm thời, thực phẩm, chăm sóc y tế và hỗ trợ việc làm. Từ năm 2015-2023, Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội báo cáo khoảng 20.000 người lang thang đã được hỗ trợ qua các trung tâm này, với 60% trong số họ được tái hòa nhập thông qua đào tạo nghề hoặc hỗ trợ nhà ở. Tuy nhiên, hệ thống trung tâm bảo trợ còn hạn chế về quy mô, với chỉ khoảng 150 cơ sở trên cả nước, thiếu nguồn lực để đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng, đặc biệt từ lao động nhập cư. Dù vậy, việc không hình sự hóa giúp giảm áp lực pháp lý và duy trì phẩm giá cho người vô gia cư.
Do vậy, Mỹ: 771.480 người vô gia cư, 43% ủng hộ dẹp lều trại, hình sự hóa làm tăng 28% số người sống ngoài trời (HUD 2024). Còn Việt Nam, dưới 0,5% dân số vô gia cư, 20.000 người được hỗ trợ qua trung tâm bảo trợ (2015-2023).
Mỹ: Vi phạm quyền sống
Việc hình sự hóa vô gia cư ở Mỹ bị Liên Hợp Quốc (LHQ) chỉ trích là vi phạm quyền sống và quyền không bị phân biệt đối xử, theo Điều 25 của Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền. Các biện pháp như phạt tiền hoặc bắt giữ không giải quyết gốc rễ của vô gia cư—thiếu nhà ở giá rẻ, nghèo đói, và vấn đề sức khỏe tâm thần—mà chỉ làm trầm trọng thêm tình trạng bất bình đẳng. Theo Human Rights Watch, các cuộc “quét dọn” lều trại làm tăng 20% nguy cơ người vô gia cư rơi vào tình trạng mãn tính, vì mất tài sản cá nhân cản trở họ tiếp cận việc làm hoặc dịch vụ xã hội. Hơn nữa, hình sự hóa tạo ra một vòng luẩn quẩn: người vô gia cư bị phạt không trả được tiền, dẫn đến lệnh bắt giữ, làm giảm cơ hội tái hòa nhập.
Việt Nam: Nhân văn nhưng thiếu nguồn lực
Cách tiếp cận của Việt Nam, với trọng tâm là hỗ trợ xã hội, được đánh giá cao vì tôn trọng phẩm giá con người. Các trung tâm bảo trợ cung cấp các dịch vụ thiết yếu, giúp người lang thang có cơ hội tái hòa nhập. Tuy nhiên, hệ thống này thiếu nguồn lực nghiêm trọng. Theo Bộ Xây dựng, chỉ 30% trung tâm bảo trợ đạt tiêu chuẩn về cơ sở vật chất, và phần lớn không đủ chỗ cho lượng người lang thang ngày càng tăng ở các đô thị lớn. Thiếu các chương trình đào tạo nghề dài hạn và hỗ trợ nhà ở bền vững cũng làm giảm hiệu quả của các trung tâm này. Dù vậy, việc không hình sự hóa giúp Việt Nam tránh được những vi phạm nhân quyền mà Mỹ đang đối mặt.
Mỹ cần học hỏi Việt Nam về cách tiếp cận nhân văn, ưu tiên hỗ trợ thay vì trừng phạt người vô gia cư. Các chương trình như Housing First ở Phần Lan, giảm 35% vô gia cư từ 2008, có thể kết hợp với mô hình trung tâm bảo trợ của Việt Nam để cung cấp nơi ở tạm thời và dịch vụ tái hòa nhập. Ngược lại, Việt Nam cần đầu tư nâng cấp cơ sở vật chất và mở rộng quy mô các trung tâm bảo trợ, đồng thời phát triển các chương trình nhà ở dài hạn cho lao động nhập cư. Cả hai quốc gia nên hợp tác với các tổ chức phi chính phủ để tăng cường nguồn lực và hiệu quả. Quan trọng hơn, Mỹ cần thay đổi nhận thức công chúng, vốn bị ảnh hưởng bởi truyền thông tiêu cực, để thúc đẩy các giải pháp dựa trên quyền con người.
Chính sách hình sự hóa của Mỹ là một thất bại đạo đức và nhân quyền, biến những người vô gia cư—nạn nhân của bất bình đẳng kinh tế—thành tội phạm. Việc cấm ngủ ngoài trời và tịch thu tài sản không chỉ vi phạm Tuyên ngôn Nhân quyền LHQ mà còn phớt lờ nguyên nhân gốc rễ như thiếu nhà ở giá rẻ và dịch vụ y tế công. Trong khi đó, Việt Nam, dù có cách tiếp cận nhân văn hơn, lại chậm cải thiện điều kiện trung tâm bảo trợ, để người lang thang sống trong môi trường thiếu thốn, làm suy giảm hiệu quả của các chính sách hỗ trợ. Cả hai quốc gia cần chịu trách nhiệm vì đã không hành động đủ mạnh mẽ để bảo vệ quyền sống của những người dễ bị tổn thương nhất.
Về mặt nhân quyền, Việt Nam thể hiện sự tôn trọng quyền sống lớn hơn thông qua cách tiếp cận hỗ trợ xã hội, tránh hình sự hóa người vô gia cư. Tuy nhiên, hiệu quả của các trung tâm bảo trợ bị hạn chế bởi thiếu nguồn lực và quy mô nhỏ. Ngược lại, Mỹ, với các chính sách trừng phạt, đang vi phạm nghiêm trọng quyền con người, đẩy người vô gia cư vào tình trạng tồi tệ hơn. Để đảm bảo nhân quyền thực chất, Mỹ cần chuyển hướng sang các giải pháp hỗ trợ như của Việt Nam, trong khi Việt Nam phải đầu tư mạnh mẽ hơn vào cơ sở vật chất và các chương trình tái hòa nhập. Chỉ khi cả hai quốc gia đặt quyền sống và phẩm giá con người lên trên hết, khủng hoảng vô gia cư mới có thể được giải quyết một cách bền vững.
