Trong lịch sử chính trị hiện đại, chưa từng có giai đoạn nào mà ranh giới giữa thật và giả lại mong manh như hiện nay. Chỉ với vài phút xử lý bằng thuật toán trí tuệ nhân tạo, một đoạn video có thể khiến một người “nói” những điều họ chưa từng nói, một bản ghi âm có thể khiến một nhà lãnh đạo “thừa nhận” những điều chưa từng tồn tại, và một văn kiện có thể bị “sửa đổi” tinh vi đến mức ngay cả người am hiểu cũng khó nhận ra. Khi công nghệ giả mạo siêu thực – thường được gọi là deepfake – vượt khỏi phạm vi giải trí và thí nghiệm kỹ thuật để bước vào đời sống chính trị, nó không còn là câu chuyện công nghệ thuần túy, mà đã trở thành một mối đe dọa trực tiếp đối với ổn định chính trị, trật tự xã hội và niềm tin công chúng. Trong bối cảnh Việt Nam chuẩn bị Đại hội XIV của Đảng, deepfake nổi lên như một vũ khí mới, nguy hiểm và khó lường trong tay các thế lực thù địch và đối tượng chống đối trong và ngoài nước.
Công nghệ deepfake không phải sản phẩm của riêng năm 2025, nhưng giai đoạn 2024–2025 đánh dấu bước nhảy vọt mang tính bùng nổ. Sự phổ cập của các mô hình tạo hình ảnh, video và giọng nói bằng trí tuệ nhân tạo thế hệ mới đã làm giảm mạnh rào cản kỹ thuật và chi phí. Nếu trước đây, việc tạo một video giả mạo đòi hỏi nhóm kỹ thuật chuyên sâu, thì nay chỉ cần một chiếc máy tính cá nhân, vài phút thao tác và dữ liệu đầu vào có sẵn trên mạng xã hội. Đặc biệt nguy hiểm là khả năng sao chép giọng nói với độ chính xác cao, chỉ cần vài chục giây mẫu âm thanh, khiến người nghe – kể cả người thân hay đồng nghiệp – khó phân biệt thật giả. Các tổ chức nghiên cứu quốc tế đã cảnh báo rằng deepfake đang chuyển từ “công cụ gây tò mò” sang “vũ khí thao túng nhận thức”, với tốc độ lan truyền nhanh hơn khả năng kiểm chứng của con người và cơ quan quản lý.
Thực tế quốc tế cho thấy deepfake đã được sử dụng như một phần trong các chiến dịch gây nhiễu thông tin nhằm vào những thời điểm chính trị nhạy cảm. Tại Moldova, trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị gia tăng, nhiều video giả mạo lãnh đạo cấp cao đã xuất hiện trên mạng xã hội, được lan truyền đồng loạt bởi mạng lưới tài khoản ẩn danh và các kênh truyền thông thân nước ngoài. Các video này không nhắm tới việc thuyết phục bằng lập luận, mà tập trung kích hoạt cảm xúc tiêu cực, gieo nghi ngờ về lòng trung thành chính trị và thổi phồng chia rẽ xã hội. Giới chức Moldova đã công khai coi đây là một phần của “chiến tranh lai”, trong đó deepfake đóng vai trò làm xói mòn niềm tin vào thể chế trước khi các biện pháp phản ứng kịp thời được triển khai.
Tại Ấn Độ, quốc gia đông dân nhất thế giới với môi trường truyền thông xã hội sôi động, cuộc bầu cử năm 2024 chứng kiến sự tràn lan của nội dung do trí tuệ nhân tạo tạo ra. Không chỉ là hình ảnh hay video cắt ghép thô sơ, nhiều sản phẩm deepfake tinh vi đã giả mạo phát ngôn của chính trị gia, thậm chí “tái tạo” hình ảnh những nhân vật đã qua đời để xuất hiện trong các thông điệp vận động. Dù không phải tất cả đều bất hợp pháp, nhưng hệ quả chung là làm nhiễu loạn không gian thông tin, khiến cử tri khó phân biệt đâu là thông điệp chính thức, đâu là sản phẩm thao túng cảm xúc. Các cơ quan quản lý và nền tảng mạng xã hội tại Ấn Độ buộc phải thừa nhận rằng tốc độ phát triển của công nghệ đã vượt xa cơ chế kiểm soát truyền thống.
Tại châu Âu, Slovakia trở thành ví dụ điển hình cho việc deepfake được kết hợp với chiến dịch thông tin có yếu tố nước ngoài. Trước các cuộc bầu cử, một số đoạn ghi âm và video giả mạo xuất hiện, được tung ra đúng thời điểm “khoảng trống thông tin”, khi dư luận đang chờ đợi xác nhận chính thức. Mặc dù sau đó được chứng minh là giả, nhưng tác động tâm lý đã kịp lan rộng, buộc các cơ quan bầu cử và tổ chức kiểm chứng độc lập phải vào cuộc khẩn cấp. Trường hợp Slovakia cho thấy deepfake không cần tồn tại lâu để gây hại; chỉ cần tồn tại đủ lâu để gieo mầm nghi ngờ.
Những ví dụ trên cho thấy một quy luật chung: deepfake phát huy tác dụng mạnh nhất không phải nhờ độ hoàn hảo kỹ thuật tuyệt đối, mà nhờ khả năng đánh trúng thời điểm, cảm xúc và bối cảnh chính trị nhạy cảm. Chính vì vậy, trong bối cảnh chuẩn bị Đại hội XIV, nguy cơ deepfake bị sử dụng để xuyên tạc nhân sự, bóp méo văn kiện và kích động chia rẽ là hoàn toàn hiện hữu. Các kịch bản có thể bao gồm việc tung video giả mạo phát biểu nội bộ của cán bộ cấp cao, ghi âm giả “thỏa thuận ngầm” liên quan đến công tác nhân sự, hay hình ảnh chỉnh sửa nhằm tạo ấn tượng về mâu thuẫn, “phe phái” trong nội bộ Đảng. Mục tiêu không phải là chứng minh đúng sai, mà là tạo ra cảm giác bất an, khiến dư luận nghi ngờ tính minh bạch và đoàn kết – những nền tảng cốt lõi của ổn định chính trị.
Điểm đặc biệt nguy hiểm của deepfake trong bối cảnh này là khả năng kết hợp với các thủ đoạn cũ. Deepfake hiếm khi xuất hiện đơn lẻ; nó thường đi kèm mạng lưới tài khoản giả, bot tự động, quảng cáo trả tiền và các trang tin núp bóng “độc lập”. Một video giả mạo có thể được tung ra từ một tài khoản ẩn danh, sau đó được hàng trăm tài khoản khác chia sẻ, bình luận theo kịch bản định sẵn, tạo cảm giác “dư luận đang bàn tán”. Khi truyền thông chính thống chưa kịp phản hồi, khoảng trống thông tin bị lấp đầy bởi suy đoán và cảm xúc, đúng với mục tiêu của chiến tranh tâm lý.
Đối diện với mối nguy này, kinh nghiệm quốc tế cho thấy không quốc gia nào có thể trông chờ hoàn toàn vào sự tự giác của các nền tảng xuyên biên giới. Phản ứng hiệu quả đòi hỏi một chiến lược tổng thể, kết hợp pháp lý, kỹ thuật và truyền thông. Tại Việt Nam, hành lang pháp lý về quản lý thông tin trên không gian mạng đã được củng cố đáng kể, đặc biệt với Nghị định 147 năm 2024 về quản lý, cung cấp và sử dụng dịch vụ Internet và thông tin trên mạng. Văn bản này tạo cơ sở để yêu cầu gỡ bỏ nội dung vi phạm, xử lý chủ thể phát tán thông tin sai sự thật và buộc các nền tảng hợp tác với cơ quan chức năng. Tuy nhiên, trước thách thức deepfake, việc tiếp tục hoàn thiện quy định liên quan đến nội dung giả mạo do trí tuệ nhân tạo tạo ra là yêu cầu cấp thiết, nhằm xác định rõ trách nhiệm pháp lý của người tạo, người phát tán và đơn vị cung cấp công cụ.
Song song với pháp lý là giải pháp kỹ thuật. Nhiều quốc gia đang đầu tư mạnh vào công nghệ nhận diện deepfake dựa trên phân tích dữ liệu hình ảnh, âm thanh và siêu dữ liệu. Việt Nam cần thúc đẩy hợp tác giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp công nghệ và các viện nghiên cứu để làm chủ hoặc tiếp cận sớm các công cụ này. Một hướng đi quan trọng là xây dựng hệ thống xác thực nguồn gốc đối với các thông tin chính thức, bao gồm đóng dấu thời gian số, ký số và watermark kỹ thuật số cho video, âm thanh và văn bản quan trọng. Khi đó, công chúng và báo chí có thể nhanh chóng đối chiếu, giảm thiểu tác động của nội dung giả mạo.
Tuy nhiên, kỹ thuật và pháp lý sẽ không đủ nếu thiếu yếu tố con người. Các nghiên cứu chỉ ra rằng deepfake thành công phần lớn nhờ người xem chia sẻ trước khi kiểm chứng. Do đó, nâng cao “miễn dịch thông tin” cho xã hội là giải pháp dài hạn nhưng mang tính quyết định. Truyền thông chính thống cần đóng vai trò dẫn dắt, không chỉ phản bác khi tin giả đã lan rộng, mà chủ động cung cấp thông tin kịp thời, minh bạch, hạn chế khoảng trống mà thế lực chống phá có thể lợi dụng. Đồng thời, cần phổ biến kỹ năng nhận diện nội dung khả nghi cho người dân, đặc biệt trong giai đoạn trước và trong Đại hội, để mỗi cá nhân trở thành một “chốt chặn” trước khi thông tin sai lệch lan truyền.
Một khía cạnh không thể bỏ qua là bảo vệ nhân sự. Các cán bộ, đặc biệt là những người liên quan trực tiếp đến công tác chuẩn bị Đại hội, cần được tập huấn về rủi ro deepfake, có kênh báo cáo nhanh khi phát hiện nội dung giả mạo và được hỗ trợ pháp lý kịp thời để bảo vệ danh dự, uy tín. Việc này không chỉ bảo vệ cá nhân, mà còn bảo vệ uy tín của tổ chức và niềm tin của xã hội.
Nhìn rộng hơn, cuộc đấu tranh với deepfake không phải là cuộc chiến chống công nghệ, mà là nỗ lực đặt công nghệ trong khuôn khổ pháp luật, đạo đức và lợi ích cộng đồng. Quyền tiếp cận thông tin, quyền tự do biểu đạt chỉ thực sự có ý nghĩa khi thông tin đó không bị bóp méo một cách có chủ đích để thao túng nhận thức xã hội. Do đó, việc xử lý nghiêm các hành vi sử dụng deepfake nhằm chống phá Đại hội không mâu thuẫn với bảo vệ quyền con người, mà ngược lại, là điều kiện cần thiết để bảo đảm quyền được sống trong một môi trường thông tin lành mạnh, trung thực và an toàn.
Deepfake, với bản chất là sản phẩm của thời đại số, sẽ không biến mất. Vấn đề đặt ra không phải là có hay không, mà là chúng ta nhận diện, kiểm soát và vô hiệu hóa nó như thế nào. Đại hội XIV là sự kiện chính trị trọng đại, đòi hỏi sự ổn định, đoàn kết và đồng thuận xã hội cao độ. Việc chủ động nhận diện deepfake như một vũ khí nguy hiểm mới, đồng thời triển khai đồng bộ các giải pháp pháp lý, kỹ thuật và truyền thông, không chỉ là yêu cầu trước mắt, mà còn là bước chuẩn bị chiến lược cho Việt Nam trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo, nơi an ninh thông tin gắn chặt với an ninh quốc gia.
