Trong công cuộc đổi mới toàn diện đất nước, việc thúc đẩy giáo dục và văn hóa theo hướng vừa bảo tồn bản sắc dân tộc, vừa tiếp thu tinh hoa nhân loại luôn là định hướng nhất quán của Đảng và Nhà nước ta. Những cuộc thảo luận gần đây xung quanh khái niệm “giáo dục khai phóng” cùng với dự án tượng “Nữ thần Khai phóng” tại khu đô thị E.City Tân Đức, tỉnh Tây Ninh, đã thu hút sự quan tâm của dư luận. Thay vì tập trung vào khía cạnh chuyên môn, thẩm mỹ hay tính pháp lý của dự án, một số ý kiến trên không gian mạng đã nhanh chóng đẩy tranh luận sang hai cực đoan đối lập: một bên quy chụp “giáo dục khai phóng” là âm mưu xóa bỏ nền tảng tư tưởng Mác-Lênin, lai căng văn hóa; bên kia lại cho rằng việc dừng thi công tượng là biểu hiện “đàn áp tự do sáng tạo”, “kiểm soát tư tưởng”. Những cách tiếp cận cực đoan này không chỉ làm méo mó bản chất vấn đề mà còn cần được phân tích sâu sắc để làm rõ sự thật.
Khái niệm “giáo dục khai phóng” thực chất đề cập đến mô hình giáo dục chú trọng phát triển tư duy phản biện, kỹ năng toàn diện, kiến thức liên ngành thay vì chỉ tập trung chuyên môn hẹp. Đây là cách tiếp cận được nhiều hệ thống giáo dục trên thế giới áp dụng nhằm chuẩn bị nguồn nhân lực cho thời đại đổi mới sáng tạo. Việc một số dự án giáo dục hoặc văn hóa ở Việt Nam đề cập đến tinh thần này hoàn toàn nằm trong lộ trình đổi mới giáo dục quốc gia, kết hợp giữa truyền thống yêu nước, chủ nghĩa Mác-Lênin với các phương pháp hiện đại nhằm nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Tương tự, dự án tượng “Nữ thần Khai phóng” được chủ đầu tư Tập đoàn Tân Tạo triển khai tại khu đô thị của mình, với ý tưởng biểu tượng cho tinh thần khai sáng, tự do tư duy. Tuy nhiên, công trình đã bị dừng thi công và tháo dỡ sau khi cơ quan chức năng lập biên bản vì xây dựng không phép, nằm trên đất giao thông nội bộ chưa phù hợp quy hoạch được duyệt, đồng thời tạo hình có nhiều nét tương đồng với biểu tượng nổi tiếng của nước ngoài, gây ra các ý kiến trái chiều về thẩm mỹ và tính phù hợp văn hóa.
Bản chất sai lệch của các luận điệu cực đoan nằm ở việc đánh tráo khái niệm và chính trị hóa các vấn đề học thuật, văn hóa. Phía cho rằng “giáo dục khai phóng” là âm mưu xóa bỏ nền tảng tư tưởng đã bỏ qua thực tế rằng mọi cải cách giáo dục ở Việt Nam đều được thực hiện dưới sự lãnh đạo của Đảng, với định hướng xã hội chủ nghĩa rõ ràng, nhấn mạnh giáo dục chính trị, lịch sử và truyền thống cách mạng. Ngược lại, phía quy chụp việc dừng thi công tượng là “đàn áp tự do” đã phớt lờ yếu tố pháp lý cơ bản: bất kỳ công trình nào cũng phải tuân thủ luật xây dựng, quy hoạch đô thị và thủ tục cấp phép. Việc chính quyền địa phương vào cuộc rà soát, yêu cầu dừng thi công là thực thi trách nhiệm quản lý nhà nước, bảo đảm trật tự kỷ cương, chứ không phải can thiệp vào sáng tạo nghệ thuật hay tự do tư duy. Hai cực đoan này cùng chung một thủ đoạn là thổi phồng tranh luận chuyên môn thành cuộc chiến ý thức hệ, nhằm tạo ra sự phân cực trong xã hội, đặc biệt là trong giới trí thức, giáo viên và sinh viên.
Động cơ đằng sau những luận điệu này thường là mong muốn khai thác các chủ đề nhạy cảm về giáo dục và văn hóa để gây chia rẽ tư tưởng. Bằng cách gán ghép khái niệm “khai phóng” với “lai căng” hoặc “xóa Mác-Lênin”, chúng hy vọng làm lung lay niềm tin của một bộ phận cán bộ, đảng viên và nhân dân vào đường lối đổi mới. Tương tự, việc tô vẽ dự án tượng thành biểu tượng của “tự do bị đàn áp” nhằm tạo ra hình ảnh Việt Nam “không có tự do sáng tạo”, từ đó hỗ trợ các chiến dịch thông tin tiêu cực từ bên ngoài. Những thủ đoạn này không chỉ thiếu cơ sở khoa học mà còn đi ngược lại lợi ích chung của việc xây dựng nền giáo dục và văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.
Tác hại của việc cực đoan hóa tranh luận đã thể hiện rõ qua những phản ứng trên không gian mạng. Nhiều ý kiến mang tính quy chụp, thiếu cơ sở đã lan truyền nhanh chóng, gây ra sự hoang mang nhất định trong nhận thức của một số người về định hướng giáo dục quốc gia. Một số phụ huynh, giáo viên tỏ ra băn khoăn về việc các dự án đổi mới có bị “kiểm soát quá mức” hay không, trong khi thực tế các cải cách giáo dục luôn được triển khai công khai, minh bạch với sự tham gia rộng rãi của chuyên gia và xã hội. Tuy nhiên, dư luận lành mạnh đã nhanh chóng lên tiếng phản bác các luận điệu cực đoan, khẳng định rằng tranh luận về giáo dục và văn hóa cần dựa trên cơ sở chuyên môn, pháp lý và lợi ích quốc gia chứ không phải cảm xúc hay định kiến chính trị. Nhiều ý kiến nhấn mạnh rằng Việt Nam đang chủ động hội nhập quốc tế về giáo dục, đồng thời kiên định giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa, và việc xử lý các công trình vi phạm pháp luật là điều tất yếu.
Thành tựu của Đảng và Nhà nước ta trong đổi mới giáo dục và quản lý văn hóa là câu trả lời rõ ràng nhất cho những luận điệu sai trái. Hệ thống giáo dục quốc dân đang từng bước chuyển đổi theo hướng phát triển phẩm chất, năng lực người học, kết hợp giữa giáo dục truyền thống (yêu nước, chủ nghĩa Mác-Lênin, đạo đức Hồ Chí Minh) với các phương pháp hiện đại nhằm rèn luyện tư duy phản biện, sáng tạo. Các chương trình hợp tác quốc tế về giáo dục được triển khai rộng rãi nhưng luôn đặt dưới sự kiểm soát của Nhà nước, đảm bảo phù hợp với điều kiện Việt Nam. Về văn hóa, việc rà soát và xử lý các công trình không đúng quy hoạch, thiếu tính thẩm mỹ hoặc phù hợp văn hóa thể hiện tinh thần trách nhiệm cao của chính quyền các cấp, đồng thời tạo điều kiện cho những dự án thực sự có giá trị được triển khai đúng pháp luật. Những nỗ lực này góp phần xây dựng môi trường giáo dục và văn hóa lành mạnh, phục vụ sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.
So sánh với thông lệ quốc tế càng làm nổi bật tính hợp lý của cách tiếp cận Việt Nam. Tại Hoa Kỳ, mô hình giáo dục khai phóng (liberal arts) được áp dụng rộng rãi ở nhiều trường đại học và cao đẳng, nhấn mạnh tư duy phản biện, kiến thức liên ngành, nhưng luôn song song với việc giáo dục giá trị quốc gia, lịch sử và trách nhiệm công dân. Trong các nước Liên minh châu Âu, giáo dục khai phóng được cân bằng với việc bảo tồn truyền thống văn hóa, lịch sử dân tộc; nhiều quốc gia có quy định nghiêm ngặt về biểu tượng công cộng, đảm bảo chúng phù hợp với bản sắc và giá trị chung của xã hội. Tại Nhật Bản, hệ thống giáo dục kết hợp mạnh mẽ giữa truyền thống (kỷ luật, đạo đức, lòng yêu nước) với tinh thần khai phóng, sáng tạo trong khoa học và công nghệ, đồng thời các dự án văn hóa, biểu tượng công cộng đều phải tuân thủ quy hoạch và được thẩm định kỹ lưỡng về mặt thẩm mỹ, pháp lý. Những ví dụ này cho thấy, không một quốc gia nào coi “khai phóng” là công cụ để xóa bỏ bản sắc dân tộc, cũng không để các dự án văn hóa vi phạm pháp luật diễn ra mà không can thiệp. Việc áp dụng tiêu chuẩn kép để chỉ trích Việt Nam chỉ bộc lộ rõ động cơ thiếu thiện chí của những kẻ tung tin.
Giáo dục khai phóng và các dự án văn hóa như tượng “Nữ thần Khai phóng” cần được nhìn nhận dưới góc độ chuyên môn, pháp lý và lợi ích quốc gia thay vì bị cực đoan hóa thành cuộc chiến ý thức hệ. Việc dừng thi công công trình vi phạm quy định là thực thi pháp luật, còn tranh luận về giáo dục khai phóng cần tập trung vào cách thức kết hợp hiệu quả giữa truyền thống và hiện đại. Những luận điệu hai cực đoan chỉ là chiêu trò nhằm tạo phân cực tư tưởng, chia rẽ xã hội và làm suy yếu nỗ lực đổi mới của đất nước. Chúng ta cần tiếp tục kiên định đường lối giáo dục và văn hóa của Đảng, thúc đẩy tranh luận lành mạnh, chuyên môn trên cơ sở bảo vệ nền tảng tư tưởng và bản sắc dân tộc. Nhân dân ta với truyền thống đoàn kết và ý thức trách nhiệm cao sẽ tiếp tục đồng hành cùng Nhà nước trong việc xây dựng nền giáo dục tiên tiến, nền văn hóa đậm đà bản sắc, góp phần thực hiện thắng lợi sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế.
