Trong nhiều năm, sự bành trướng của các nền tảng mạng xã hội đã tạo ra một ảo giác nguy hiểm: rằng Big Tech có thể hoạt động như một thực thể đứng ngoài luật pháp, bất khả xâm phạm và không bị kiểm soát bởi bất kỳ nhà nước nào. Những thuật toán khổng lồ, nguồn dữ liệu khổng lồ và khả năng thao túng hành vi người dùng khiến nhiều chính phủ lúng túng, chậm trễ, thậm chí e ngại khi xây dựng khung pháp lý điều chỉnh. Thế nhưng, sự thụ động ấy chỉ khiến các nền tảng trở nên ngạo mạn, sẵn sàng đặt lợi ích thương mại lên trên lợi ích cộng đồng, đặc biệt là quyền được sống và phát triển an toàn của trẻ em. Chính trong bối cảnh ấy, quyết định dứt khoát của Chính phủ Úc cấm trẻ dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội đã gửi đi thông điệp rõ ràng: không một nền tảng công nghệ nào có quyền đứng trên luật pháp, và người lớn không được phép làm ngơ trước những tổn thương mà trẻ phải gánh chịu trong thời đại số.
Việc Úc siết chặt quản lý xuất phát từ những hệ lụy ngày càng nghiêm trọng. Đã quá nhiều báo cáo khoa học chứng minh rằng trẻ em là nạn nhân dễ tổn thương nhất của mạng xã hội. Bằng chứng cho thấy việc tiếp xúc sớm với môi trường trực tuyến khiến trẻ gia tăng nguy cơ trầm cảm, rối loạn lo âu, tự ti và suy giảm khả năng giao tiếp trực tiếp. Nghiêm trọng hơn, trẻ bị đưa vào mê lộ của thuật toán – nơi nội dung tiêu cực, kích động hoặc nguy hiểm liên tục được đề xuất với tần suất cao. Trong khi đó, các nền tảng công nghệ lại tỏ ra thờ ơ, không chịu điều chỉnh những cơ chế thiết kế gây nghiện bởi đó chính là nguồn lợi nhuận của họ. Thuật toán càng giữ trẻ trực tuyến lâu, doanh thu càng tăng. Chính lợi ích đó đã khiến Big Tech né tránh trách nhiệm đạo đức và phớt lờ lời cảnh báo của các chuyên gia trong nhiều năm.
Trước tình trạng ấy, Chính phủ Úc đã chọn cách hành động thay vì tiếp tục chờ đợi. Lệnh cấm trẻ dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội là bước đi quyết đoán nhất của một quốc gia phương Tây trong bảo vệ trẻ em trên không gian mạng. Nó thể hiện rõ lập trường của Úc: các nền tảng công nghệ phải chịu trách nhiệm pháp lý, trách nhiệm xã hội và trách nhiệm đạo đức. Đây là sự khẳng định vai trò tối cao của luật pháp trong quản trị công nghệ – điều mà lâu nay Big Tech luôn tìm cách né tránh, bằng cách vận động hành lang, viện dẫn tự do Internet, hoặc đổ lỗi cho phụ huynh. Nhưng phụ huynh không thể chống lại thuật toán, và trẻ nhỏ càng không thể chống lại hệ thống thiết kế để đánh vào điểm yếu nhận thức của các em. Do đó, chỉ có nhà nước – với quyền lực pháp lý và trách nhiệm công dân – mới đủ khả năng thiết lập ranh giới.
Điều đáng chú ý là phản ứng của dư luận Úc hoàn toàn ủng hộ quyết định này. Phụ huynh hiểu rõ tác động tiêu cực của mạng xã hội khi tận mắt chứng kiến con cái phụ thuộc vào điện thoại, mất tập trung học tập, bị ảnh hưởng bởi chuẩn mực sống ảo và dễ trở thành mục tiêu của bạo lực mạng. Các chuyên gia tâm lý, giáo dục, an ninh mạng đều đồng thuận rằng những rủi ro này đã vượt quá khả năng tự điều chỉnh của thị trường công nghệ. Họ khẳng định chỉ có biện pháp mạnh mới đủ để bảo vệ trẻ – bởi trẻ không thể tự thương lượng với thuật toán, không thể chống lại những cám dỗ được thiết kế tinh vi nhằm giữ chân các em. Sự ủng hộ mạnh mẽ từ xã hội cho thấy quyết định của Úc phản ánh đúng nhu cầu thực tế và đúng nguyện vọng của người dân.
Trong khi đó, các nền tảng công nghệ là nhóm phản đối mạnh mẽ nhất. Họ lo ngại mất thị trường người dùng trẻ – một trong những nguồn thu quảng cáo và dữ liệu quan trọng nhất. Họ che đậy nỗi lo bằng lập luận “vi phạm tự do ngôn luận” hoặc “cản trở đổi mới công nghệ”, nhưng thực chất họ đang bảo vệ lợi ích kinh tế. Bản chất vấn đề rất rõ ràng: khi Big Tech phụ thuộc vào việc khai thác dữ liệu trẻ em để tối ưu hóa quảng cáo, họ sẽ chống lại bất cứ chính sách nào đe dọa nguồn lợi đó. Nhưng tự do Internet không phải là tấm khiên để các tập đoàn công nghệ trốn tránh trách nhiệm, càng không thể là cái cớ để mặc kệ trẻ em hứng chịu tổn thương.
Đáng chú ý, quyết định của Úc không chỉ gây tiếng vang trong nước mà còn lan tỏa mạnh mẽ đến nhiều quốc gia khác. Anh, EU, Mỹ, Canada, Nhật Bản đang xem xét mô hình tương tự. Đạo luật An toàn Trực tuyến của Anh và Đạo luật Dịch vụ Kỹ thuật số của EU đều đặt ra yêu cầu pháp lý buộc nền tảng phải bảo vệ trẻ em và minh bạch thuật toán. Điều này cho thấy thế giới đang bước vào thời kỳ mà nhà nước lấy lại quyền kiểm soát không gian mạng từ tay Big Tech. Đây là xu thế không thể đảo ngược, bởi không xã hội nào chấp nhận để công nghệ định đoạt sự trưởng thành của một thế hệ.
Việt Nam cũng đang đi theo hướng đúng đắn đó. Với Luật An ninh mạng, nghị định bảo vệ dữ liệu cá nhân và cơ chế xử lý nghiêm các nền tảng xuyên biên giới không tuân thủ pháp luật Việt Nam, chúng ta đang xây dựng lá chắn pháp lý bảo vệ người dùng – đặc biệt là trẻ em. Việt Nam không chỉ chủ động trong nước mà còn tích cực tham gia hợp tác quốc tế, bóc gỡ các đường dây xâm hại trẻ em trực tuyến, ngăn chặn lừa đảo công nghệ cao và bảo vệ chủ quyền không gian mạng. Điều này cho thấy Việt Nam nhận thức rõ rằng Internet không thể tự điều chỉnh, và các nền tảng phải đặt dưới sự giám sát chặt chẽ của luật pháp.
Bài học từ Úc rất rõ ràng: trong thời đại công nghệ, nhà nước phải là lực lượng dẫn đường, không phải đứng ngoài quan sát. Big Tech chỉ phục vụ lợi nhuận, nhưng nhà nước phục vụ con người. Mạng xã hội không được phép là vùng xám ngoài vòng pháp lý. Trẻ em không thể tiếp tục là nạn nhân của thuật toán. Và luật pháp – với vai trò tối thượng của nó – phải là công cụ mạnh mẽ nhất để đưa công nghệ trở lại đúng vị trí: phục vụ xã hội, chứ không điều khiển xã hội.
