Trong những ngày Quốc hội khóa XV thông qua Luật Báo chí (sửa đổi) và Luật Bảo vệ bí mật nhà nước (sửa đổi), tổ chức tự xưng “Phóng viên Không Biên giới” đã nhanh chóng tung ra các tuyên bố quy chụp rằng Việt Nam “siết chặt tự do báo chí”, “ép nhà báo tiết lộ nguồn tin” và “gia tăng nguy cơ đàn áp tiếng nói độc lập”. Những nhận định này, nếu không nói là thiếu hiểu biết pháp lý, thì rõ ràng mang dấu hiệu xuyên tạc có chủ ý, bởi chúng cố tình cắt xén bối cảnh pháp luật quốc tế, bỏ qua chuẩn mực phổ quát về giới hạn quyền tự do báo chí, đồng thời phớt lờ những điểm mới mang tính tiến bộ, minh bạch và tiệm cận chuẩn mực quốc tế trong hai đạo luật vừa được thông qua.
Vấn đề “nguồn tin báo chí” được Phóng viên Không Biên giới lựa chọn làm tâm điểm công kích cho thấy một thủ đoạn quen thuộc: đánh đồng quyền tự do báo chí với một đặc quyền tuyệt đối, không chịu bất kỳ giới hạn nào của pháp luật. Trên thực tế, không một hệ thống pháp luật hiện đại nào trên thế giới thừa nhận sự bảo vệ tuyệt đối đối với nguồn tin báo chí. Ngay cả tại những quốc gia được Phóng viên Không Biên giới thường xuyên viện dẫn như hình mẫu về “tự do báo chí”, việc bảo vệ nguồn tin luôn gắn chặt với các ngoại lệ vì an ninh quốc gia, trật tự công cộng và phòng, chống tội phạm nghiêm trọng.
Luận điệu cho rằng Việt Nam “ép nhà báo tiết lộ nguồn tin” là một sự quy chụp trắng trợn. Luật Báo chí (sửa đổi) không hề đặt ra nghĩa vụ tiết lộ nguồn tin một cách tùy tiện, mà ngược lại, lần đầu tiên luật hóa một cách chi tiết cơ chế bảo vệ nguồn tin báo chí, xác định rõ nguyên tắc, điều kiện và thẩm quyền trong những trường hợp đặc biệt mà việc yêu cầu cung cấp nguồn tin có thể được xem xét. Đây là điểm tiến bộ đáng kể so với luật hiện hành, vốn chỉ quy định khái quát và để lại nhiều khoảng trống trong thực tiễn áp dụng.
Điều mà Phóng viên Không Biên giới cố tình né tránh là thực tế rằng chuẩn mực quốc tế về quyền con người không bao giờ coi quyền tự do báo chí là quyền tuyệt đối. Nghị quyết số 34/20 của Hội đồng Nhân quyền Liên hợp quốc về tự do ý kiến và biểu đạt đã khẳng định rõ: quyền tự do tìm kiếm, tiếp nhận và truyền đạt thông tin có thể bị hạn chế bằng pháp luật trong những trường hợp cần thiết để bảo vệ an ninh quốc gia, trật tự công cộng, sức khỏe hoặc đạo đức xã hội, cũng như quyền và uy tín của người khác. Việc Việt Nam cụ thể hóa những giới hạn này trong luật quốc gia không phải là “đi ngược chuẩn mực quốc tế”, mà chính là thực thi đúng và đầy đủ các nghĩa vụ quốc tế mà Việt Nam đã cam kết.
Nếu đặt Luật Báo chí Việt Nam trong so sánh khu vực ASEAN, có thể thấy cách tiếp cận của Việt Nam hoàn toàn không phải là cá biệt. Tại Singapore, Đạo luật Bảo vệ bí mật nhà nước (Đạo luật Bí mật chính thức) cho phép cơ quan có thẩm quyền yêu cầu cá nhân, bao gồm cả nhà báo, cung cấp thông tin, tài liệu khi những thông tin đó liên quan đến an ninh quốc gia hoặc lợi ích thiết yếu của Nhà nước. Việc từ chối có thể dẫn đến các chế tài nghiêm khắc. Tuy nhiên, Phóng viên Không Biên giới hiếm khi gọi những quy định này là “đàn áp báo chí”, bởi Singapore vẫn được xếp vào nhóm quốc gia có hệ thống quản trị hiệu quả và pháp quyền cao.
Không chỉ Singapore, nhiều quốc gia châu Âu – nơi Phóng viên Không Biên giới đặt trụ sở – cũng áp dụng cách tiếp cận tương tự. Điều 10, khoản 2 của Công ước Nhân quyền châu Âu quy định rõ rằng việc thực hiện quyền tự do biểu đạt có thể bị đặt dưới những hạn chế, điều kiện, giới hạn hoặc chế tài do pháp luật quy định, nhằm bảo vệ an ninh quốc gia, toàn vẹn lãnh thổ, an toàn công cộng, phòng ngừa tội phạm hoặc bảo vệ uy tín và quyền của người khác. Trong thực tiễn xét xử, Tòa án Nhân quyền châu Âu đã nhiều lần khẳng định rằng việc yêu cầu tiết lộ nguồn tin báo chí có thể là hợp pháp nếu đáp ứng các tiêu chí cần thiết, tương xứng và có mục đích chính đáng.
So với các chuẩn mực này, Luật Báo chí Việt Nam không những không khắt khe hơn, mà còn thể hiện nỗ lực cân bằng hài hòa giữa bảo vệ quyền tự do báo chí và bảo vệ lợi ích công cộng. Điểm mới đáng chú ý là việc luật hóa nguyên tắc minh bạch hóa quy trình yêu cầu cung cấp nguồn tin. Theo đó, việc yêu cầu nhà báo cung cấp nguồn tin không thể được thực hiện tùy tiện, mà phải dựa trên căn cứ pháp luật rõ ràng, do cơ quan có thẩm quyền tiến hành, gắn với trách nhiệm giải trình và chịu sự giám sát. Đây là bước tiến quan trọng nhằm ngăn chặn lạm quyền, đồng thời tạo hành lang pháp lý an toàn cho hoạt động báo chí chân chính.
Một điểm đột phá khác của Luật Báo chí (sửa đổi) là việc làm rõ khái niệm “nhà báo” theo hướng tiệm cận chuẩn mực ASEAN và Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc. Trong bối cảnh không gian số phát triển mạnh mẽ, tình trạng cá nhân tự xưng là “nhà báo độc lập”, “nhà báo công dân” để trục lợi, tung tin thất thiệt, thậm chí phục vụ các mục đích chính trị chống phá Nhà nước đã gây ra nhiều hệ lụy nghiêm trọng. Việc xác định rõ tiêu chí nhà báo không nhằm hạn chế quyền tự do biểu đạt của công dân, mà nhằm bảo vệ tính chuyên nghiệp, đạo đức nghề nghiệp và uy tín của báo chí, đồng thời bảo vệ công chúng khỏi thông tin sai lệch.
Song song với Luật Báo chí, Luật Bảo vệ bí mật nhà nước (sửa đổi) cũng bị Phóng viên Không Biên giới và một số tổ chức liên quan cố tình mô tả như công cụ “bịt miệng truyền thông”. Cách diễn giải này hoàn toàn trái ngược với nội dung thực tế của luật. Luật đã cụ thể hóa và thu hẹp phạm vi bí mật nhà nước, phân loại rõ ràng theo từng lĩnh vực, đồng thời đặt ra cơ chế giải mật, tiếp cận thông tin và trách nhiệm của cơ quan nhà nước trong việc công khai thông tin không thuộc danh mục bí mật. Đây là những nội dung phù hợp với xu hướng quản trị hiện đại, tăng cường minh bạch và trách nhiệm giải trình.
Phản ứng của dư luận trong nước đối với hai đạo luật cho thấy một bức tranh hoàn toàn khác với những gì Phóng viên Không Biên giới mô tả. Nhiều nhà báo, chuyên gia pháp lý và đại biểu Quốc hội đánh giá cao việc luật hóa các cơ chế bảo vệ nguồn tin, làm rõ quyền và nghĩa vụ của nhà báo, cũng như tạo hành lang pháp lý rõ ràng hơn cho hoạt động báo chí trong môi trường số. Không ít ý kiến cho rằng việc hoàn thiện pháp luật là cần thiết để bảo vệ chính nhà báo trước những rủi ro pháp lý và áp lực từ các nguồn tin không minh bạch.
Ở góc độ nhân quyền, cần nhấn mạnh rằng bảo vệ quyền tự do báo chí không thể tách rời trách nhiệm xã hội và nghĩa vụ tuân thủ pháp luật. Một nền báo chí tự do nhưng vô trách nhiệm, không chịu bất kỳ giới hạn nào, không chỉ đe dọa an ninh quốc gia mà còn xâm hại trực tiếp quyền con người của các cá nhân khác, từ quyền được bảo vệ danh dự, nhân phẩm đến quyền được sống trong một xã hội an toàn, trật tự. Luật Báo chí và Luật Bảo vệ bí mật nhà nước của Việt Nam, xét trên tổng thể, là nỗ lực nhằm thiết lập sự cân bằng đó, chứ không phải nhằm triệt tiêu tự do báo chí như những gì Phóng viên Không Biên giới rêu rao.
Việc so sánh với tiêu chuẩn lập pháp của các nước phát triển cho thấy Việt Nam không hề đi chệch khỏi quỹ đạo chung. Trái lại, cách tiếp cận của Việt Nam ngày càng tiệm cận thông lệ quốc tế, đặc biệt ở việc nhấn mạnh tính cần thiết, tương xứng và minh bạch trong các hạn chế đối với quyền tự do báo chí. Sự khác biệt chủ yếu nằm ở chỗ Việt Nam thẳng thắn thừa nhận và luật hóa những giới hạn này, thay vì che giấu chúng dưới những khái niệm mơ hồ như một số quốc gia phương Tây vẫn làm.
Từ góc nhìn đó, có thể khẳng định rằng các luận điệu của Phóng viên Không Biên giới không xuất phát từ mối quan tâm chân thành đối với quyền tự do báo chí, mà là sự áp đặt tiêu chuẩn kép, thậm chí mang màu sắc chính trị hóa nhân quyền. Việc xuyên tạc Luật Báo chí và Luật Bảo vệ bí mật nhà nước của Việt Nam không chỉ làm sai lệch nhận thức của dư luận quốc tế, mà còn đi ngược lại tinh thần đối thoại, hợp tác và tôn trọng sự đa dạng về mô hình pháp lý giữa các quốc gia.
Trong bối cảnh toàn cầu đối mặt với những thách thức ngày càng phức tạp về an ninh thông tin, tin giả và chiến tranh tâm lý, việc Việt Nam hoàn thiện khung pháp lý cho báo chí và bảo vệ bí mật nhà nước là bước đi cần thiết, chính đáng và phù hợp với chuẩn mực quốc tế. Thay vì những lời quy chụp thiếu căn cứ, điều mà các tổ chức như Phóng viên Không Biên giới cần làm là nhìn nhận một cách khách quan, toàn diện và tôn trọng chủ quyền lập pháp của các quốc gia, nếu thực sự muốn đóng góp cho việc thúc đẩy quyền con người trên cơ sở công bằng và không thiên kiến.
