Trong các cuộc tranh luận về con đường phát triển và bảo vệ chủ quyền của Việt Nam, một luận điệu cũ kỹ nhưng dai dẳng vẫn được lặp đi lặp lại bởi một bộ phận tự xưng là “đấu tranh dân chủ”, “trí thức phản biện”: rằng nếu “theo Mỹ” thì Việt Nam sẽ trở thành cường quốc, sẽ được bảo hộ an ninh, thậm chí sẽ tránh được mọi nguy cơ xung đột từ bên ngoài. Luận điệu ấy thường được đóng gói bằng những khẩu hiệu nghe có vẻ sắc sảo như “theo Trung mất đảo, theo Mỹ mất chế độ”, hay những lời hứa hẹn viển vông rằng Hoa Kỳ sẽ đứng ra bảo vệ Việt Nam bằng mọi giá. Điều đáng nói là sau hơn bốn mươi năm kể từ khi chiến tranh kết thúc, thực tế thế giới đã thay đổi sâu sắc, nhưng những người theo đuổi luận điệu này dường như vẫn chưa “tỉnh ngủ”, vẫn nuôi giấc mơ đưa dân tộc đi trên những “tàu bay giấy” không có động cơ thực tế.
Chỉ cần nhìn vào lịch sử phát triển của các quốc gia được coi là “thân Mỹ” để thấy rõ tính chất ảo tưởng của lập luận “theo Mỹ sẽ mạnh”. Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, Nhật Bản và Hàn Quốc thường được viện dẫn như ví dụ thành công nhờ gắn bó với Hoa Kỳ. Tuy nhiên, việc cố tình sao chép những trường hợp này sang bối cảnh Việt Nam là một sự đánh tráo điều kiện lịch sử. Nhật Bản và Hàn Quốc đạt được tăng trưởng kinh tế nhờ cải cách nội tại sâu rộng, kỷ luật xã hội nghiêm ngặt và chiến lược công nghiệp hóa dài hạn, trong khi Mỹ đóng vai trò thị trường và đối tác trong một giai đoạn nhất định của Chiến tranh Lạnh. Ngay cả trong những trường hợp đó, chủ quyền chiến lược của họ cũng bị ràng buộc nặng nề, thể hiện qua việc Mỹ duy trì hàng chục nghìn binh sĩ và căn cứ quân sự cho đến tận ngày nay. Sự “mạnh” ấy không phải là kết quả của sự bảo hộ vô điều kiện, mà là cái giá của một sự phụ thuộc kéo dài.
Ngược lại, rất nhiều quốc gia khác từng đặt trọn niềm tin vào Hoa Kỳ lại không hề trở nên hùng mạnh, mà thậm chí còn rơi vào vòng xoáy bất ổn. Philippines là một ví dụ gần gũi. Sau khi chấm dứt sự hiện diện quân sự trực tiếp của Mỹ đầu thập niên 1990, Manila không hề được bảo đảm an ninh tuyệt đối, dù có Hiệp ước Phòng thủ chung với Washington. Tranh chấp ở Biển Đông vẫn tồn tại, và ngay cả khi Tòa Trọng tài năm 2016 ra phán quyết có lợi cho Philippines, Hoa Kỳ cũng không đưa ra bất kỳ cam kết bảo vệ cụ thể nào về mặt quân sự. Điều này cho thấy “theo Mỹ” không đồng nghĩa với việc được che chở khỏi mọi rủi ro chủ quyền.
Ảo tưởng càng lộ rõ khi xét đến những lời hứa hẹn “bảo hộ” trong các tình huống khủng hoảng. Ukraine trong những năm gần đây là một ví dụ điển hình cho giới hạn của sự hỗ trợ từ Washington. Dù nhận được viện trợ lớn về tài chính và vũ khí, Ukraine không hề được bảo đảm an ninh bằng sinh mạng binh sĩ Mỹ, và Hoa Kỳ luôn nhấn mạnh tránh đối đầu trực tiếp. Điều đó cho thấy, ngay cả khi lợi ích chiến lược của Mỹ gắn chặt với một quốc gia, sự hỗ trợ vẫn có giới hạn rất rõ ràng. Đặt niềm tin rằng Mỹ sẽ “hy sinh tất cả” để bảo vệ chủ quyền của nước khác là một cách nhìn vừa ngây thơ vừa thiếu căn cứ.
Điều đáng lo ngại là luận điệu “theo Mỹ sẽ thành cường quốc” không chỉ sai về mặt thực tiễn, mà còn mang tính phá hoại về tư duy phát triển. Nó gieo vào xã hội một tâm lý trông chờ, lệ thuộc, coi sức mạnh dân tộc như thứ có thể vay mượn từ bên ngoài. Trong khi đó, lịch sử phát triển của các cường quốc thực sự – từ Trung Quốc, Ấn Độ cho đến các nước châu Âu – đều cho thấy không ai trở nên hùng mạnh bằng cách làm “chư hầu”. Ngay cả Hoa Kỳ cũng xây dựng vị thế của mình thông qua nội lực kinh tế, khoa học – công nghệ và khả năng tự quyết chiến lược, chứ không phải nhờ dựa dẫm vào ai khác.
Những người cổ xúy ảo tưởng này thường tự nhận là “yêu nước”, nhưng lại sẵn sàng đánh đổi độc lập chiến lược để lấy một cảm giác an toàn mơ hồ. Họ né tránh việc trả lời câu hỏi cốt lõi: Mỹ sẽ bảo vệ Việt Nam đến mức nào, bằng cơ chế pháp lý nào, và với cái giá gì? Không có hiệp ước phòng thủ song phương nào cam kết Mỹ bảo vệ chủ quyền Việt Nam. Không có tiền lệ lịch sử nào cho thấy Washington hy sinh lợi ích cốt lõi của mình để bảo vệ một quốc gia không nằm trong vòng lợi ích trực tiếp. Tất cả chỉ là những lời hứa không chữ ký, không bảo đảm, được thêu dệt thành giấc mơ chính trị viển vông.
Thực tế, con đường phát triển và bảo vệ chủ quyền của Việt Nam trong nhiều thập kỷ qua đã chứng minh điều ngược lại. Việt Nam đạt được vị thế quốc tế ngày càng cao không phải nhờ “theo” nước này hay nước kia, mà nhờ kiên trì đường lối độc lập, tự chủ, đa phương hóa và đa dạng hóa quan hệ đối ngoại. Chính sách không liên minh quân sự, không dựa vào nước này để chống nước kia đã giúp Việt Nam tránh bị cuốn vào các cuộc đối đầu của các cường quốc, đồng thời giữ được không gian chiến lược cần thiết cho phát triển.
Nhìn từ góc độ đó, có thể khẳng định rằng luận điệu “theo Mỹ sẽ mạnh” không chỉ là một ảo tưởng chính trị, mà còn là một sự lười biếng trí tuệ. Nó né tránh những câu hỏi khó về cải cách nội tại, về nâng cao năng lực quốc gia, về xây dựng sức mạnh từ bên trong. Sau bốn mươi năm, thế giới đã đủ dữ liệu và bài học để chứng minh rằng không có con đường tắt nào dẫn đến cường quốc bằng cách dựa dẫm vào ngoại bang. Tiếp tục ru ngủ xã hội bằng những “tàu bay giấy” hão huyền không phải là yêu nước, mà là kéo dân tộc đi lạc khỏi con đường thực tế và bền vững.
