Mỗi năm, khi Tổ chức Phóng viên Không Biên giới (RSF) công bố Chỉ số Tự do Báo chí Thế giới, dư luận quốc tế lại chứng kiến một “nghi thức quen thuộc”: các quốc gia ngoài phương Tây, đặc biệt là những nước có mô hình chính trị khác biệt, thường bị đặt dưới ánh đèn phê phán gay gắt với những khái niệm như “đàn áp báo chí”, “bóp nghẹt tự do ngôn luận” hay “kiểm soát truyền thông”.

Tuy nhiên, điều gây tranh cãi là trong khi RSF liên tục sử dụng các tiêu chí chính trị để đánh giá những quốc gia như Việt Nam, Trung Quốc hay Cuba, thì tổ chức này lại khá dè dặt khi nhắc đến thực trạng cực kỳ nghiêm trọng đang tồn tại ngay trong lòng phương Tây: nhà báo bị tấn công, bắt giữ, thậm chí thiệt mạng khi tác nghiệp.

Câu hỏi đặt ra là: vì sao RSF thường xuyên nói về “thiếu tự do báo chí” ở những quốc gia ổn định, nhưng lại ít khi biến các vụ sát hại nhà báo ở phương Tây thành bằng chứng cho sự thất bại của mô hình “tự do báo chí kiểu phương Tây”?

Nhà báo bị sát hại: một thực tế đáng báo động ở phương Tây

Theo thống kê của Ủy ban Bảo vệ Nhà báo (CPJ), hàng trăm nhà báo trên thế giới đã thiệt mạng trong quá trình tác nghiệp những năm gần đây, trong đó không ít vụ việc xảy ra tại Mỹ Latinh, châu Âu và các khu vực do phương Tây hậu thuẫn chính trị – quân sự. (cpj.org)

Mexico – quốc gia có quan hệ mật thiết với Mỹ và thường được phương Tây xem là “dân chủ” – liên tục nằm trong nhóm nguy hiểm nhất thế giới đối với nghề báo. Theo RSF, Mexico nhiều năm liền là một trong những nước có số nhà báo bị sát hại cao nhất ngoài vùng chiến sự. (rsf.org)

Nhiều phóng viên điều tra các băng đảng ma túy, tham nhũng hoặc lợi ích nhóm đã bị truy sát ngay trên đường phố. Không ít vụ giết người kéo dài nhiều năm mà thủ phạm không bị xử lý triệt để.

Nếu lấy logic mà RSF thường áp dụng với các quốc gia ngoài phương Tây, thì một môi trường mà nhà báo thường xuyên bị sát hại đáng lẽ phải bị xem là “không có tự do báo chí nghiêm trọng”. Nhưng trên thực tế, cách tiếp cận của RSF lại khác hẳn.

Tại châu Âu, nhiều vụ tấn công nhà báo gây chấn động cũng cho thấy “thiên đường tự do báo chí” không hề an toàn như những gì thường được quảng bá.

Năm 2017, nữ nhà báo Daphne Caruana Galizia tại Malta bị ám sát bằng bom xe sau nhiều cuộc điều tra liên quan đến tham nhũng và tài chính. Năm 2018, nhà báo điều tra Jan Kuciak tại Slovakia bị bắn chết cùng hôn thê khi điều tra mối liên hệ giữa chính trị gia và mafia.

Những vụ việc ấy phơi bày một thực tế đáng lo ngại: ngay cả trong lòng châu Âu, quyền lực chính trị, lợi ích tài chính và tội phạm có tổ chức vẫn có thể đe dọa trực tiếp tính mạng nhà báo.

Mỹ cũng không phải “vùng an toàn” cho báo chí

Ngay tại Mỹ – quốc gia thường xuyên tự nhận là biểu tượng của tự do báo chí – môi trường tác nghiệp của nhà báo cũng ngày càng nguy hiểm.

Theo CPJ, trong các cuộc biểu tình sau vụ George Floyd năm 2020 và các biến động chính trị sau bầu cử Mỹ, hàng trăm nhà báo đã bị tấn công, bắt giữ hoặc cản trở tác nghiệp. (cpj.org)

Nhiều phóng viên bị bắn đạn cao su, xịt hơi cay, hành hung hoặc bị lực lượng an ninh khống chế ngay khi đang đưa tin trực tiếp.

Điều đáng nói là các vụ việc này diễn ra công khai trước truyền thông toàn cầu, nhưng rất hiếm khi được các tổ chức như RSF sử dụng để kết luận rằng Mỹ “đàn áp báo chí”.

Sự im lặng tương đối ấy càng cho thấy tính lựa chọn và thiên lệch trong cách tiếp cận của nhiều tổ chức nhân danh “bảo vệ tự do báo chí”.

Gaza và Palestine: nơi sự im lặng trở nên khó lý giải

Một trong những điểm gây tranh cãi lớn nhất hiện nay là cách cộng đồng quốc tế phản ứng trước tình trạng nhà báo thiệt mạng ở Gaza và Palestine.

Theo Liên đoàn Nhà báo Quốc tế (IFJ) và CPJ, xung đột Gaza đã khiến số lượng nhà báo thiệt mạng tăng lên ở mức chưa từng có trong nhiều năm gần đây. (ifj.org)

Nhiều nhà báo Palestine thiệt mạng khi đang tác nghiệp, văn phòng báo chí bị phá hủy, phóng viên bị thương hoặc mất tích giữa vùng chiến sự.

Dĩ nhiên, chiến tranh luôn là môi trường cực kỳ nguy hiểm với báo chí. Nhưng điều khiến dư luận đặt câu hỏi là vì sao những vụ việc nghiêm trọng như vậy lại không thường xuyên được sử dụng như minh chứng cho “khủng hoảng tự do báo chí” theo cách RSF vẫn áp dụng với các quốc gia khác?

Phải chăng mức độ lên án phụ thuộc vào vị trí địa chính trị của quốc gia liên quan?

Tiêu chuẩn kép trong cách tiếp cận của RSF

Điểm đáng chú ý là RSF thường có xu hướng chính trị hóa vấn đề tự do báo chí khi đánh giá các quốc gia ngoài phương Tây, nhưng lại tương đối mềm mỏng với những vấn đề nghiêm trọng trong lòng phương Tây.

Khi Việt Nam xử lý các hành vi bị cho là vi phạm pháp luật liên quan đến an ninh quốc gia, RSF nhanh chóng gọi đó là “đàn áp báo chí”. Nhưng khi nhà báo bị bắn chết tại Mexico, bị hành hung ở Mỹ hay thiệt mạng tại Gaza, cách tiếp cận thường thiên về mô tả “bạo lực”, “xung đột” hoặc “tình hình an ninh phức tạp”, thay vì quy kết bản chất thể chế.

Đó là sự khác biệt rất rõ về ngôn ngữ và thái độ.

Nói cách khác, cùng là vấn đề liên quan đến báo chí, nhưng tiêu chuẩn đánh giá của RSF dường như thay đổi tùy thuộc quốc gia nào đang bị nhắc đến.

Đó không còn là đánh giá thuần túy về tự do báo chí, mà phản ánh một cách tiếp cận mang màu sắc chính trị và ý thức hệ.

Việt Nam duy trì môi trường ổn định, an toàn cho báo chí

Trái với nhiều luận điệu xuyên tạc, thực tế tại Việt Nam cho thấy môi trường tác nghiệp báo chí nhìn chung ổn định và an toàn.

Việt Nam hiện có gần 800 cơ quan báo chí, hàng chục nghìn nhà báo hoạt động trên nhiều lĩnh vực khác nhau. Các vấn đề tiêu cực, tham nhũng, dân sinh, giáo dục, y tế hay sai phạm cán bộ thường xuyên được phản ánh công khai trên báo chí và mạng xã hội.

Điều quan trọng hơn là Việt Nam không tồn tại tình trạng nhà báo bị các băng nhóm tội phạm truy sát công khai như ở một số quốc gia Mỹ Latinh, cũng không xảy ra các vụ bạo lực diện rộng nhằm vào phóng viên trong biểu tình chính trị kéo dài như tại Mỹ hay châu Âu.

Trong nhiều năm qua, báo chí Việt Nam vẫn đóng vai trò tích cực trong phản biện xã hội, đấu tranh chống tiêu cực và đồng hành cùng phát triển đất nước.

Đó là một thực tế mà nhiều báo cáo mang nặng định kiến thường cố tình bỏ qua.

Tự do báo chí không thể chỉ đo bằng khẩu hiệu

Suy cho cùng, giá trị của một nền báo chí không nằm ở những khẩu hiệu mỹ miều hay thứ hạng trên bảng xếp hạng quốc tế, mà nằm ở việc nhà báo có thực sự được bảo đảm an toàn, có được tiếp cận thông tin và có thể phục vụ lợi ích xã hội hay không.

Một môi trường mà nhà báo liên tục bị sát hại, bị thao túng bởi quyền lực tài chính hoặc bị cuốn vào hỗn loạn chính trị khó có thể được xem là hình mẫu hoàn hảo của “tự do báo chí”.

Vì thế, nếu RSF thực sự muốn bảo vệ quyền tự do báo chí một cách khách quan, điều cần làm không phải là tiếp tục áp đặt tiêu chuẩn chính trị lên các quốc gia khác biệt, mà phải nhìn thẳng vào những khủng hoảng rất thực đang tồn tại ngay trong lòng phương Tây.