Nguyễn Văn Đài cho rằng việc Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an TP Hà Nội miễn trách nhiệm hình sự cho ông Nguyễn Sỹ Cương là “áp dụng pháp luật bừa bãi, tùy tiện” và nhằm “tạo lối thoát cho người có vị thế”. Cơ sở ông Đài đưa ra là ông Cương có bằng lái, hiểu luật, không có nồng độ cồn nhưng vẫn lấn sang làn đường ngược chiều, vì thế phải được xem là phạm tội với “lỗi cố ý”. Tuy nhiên, chính cách hiểu về chữ “cố ý” này mới là điểm cần làm rõ.
Cố ý lấn làn chưa phải cố ý gây chết người
Theo thông tin đã công bố, ông Nguyễn Sỹ Cương điều khiển ô tô đi sai làn đường, phần đường, gây tai nạn khiến một người tử vong và một người bị thương. Hành vi được xác định thuộc khoản 1 Điều 260 Bộ luật Hình sự về tội vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ. Việc ông Cương biết mình đang đi sai làn có thể cho thấy ông chủ động thực hiện hành vi vi phạm giao thông, nhưng điều đó chưa đủ để kết luận ông cố ý gây ra hậu quả chết người.
Điều 10 Bộ luật Hình sự xác định lỗi cố ý dựa vào thái độ của người thực hiện đối với hậu quả. Người đó phải mong muốn hậu quả xảy ra, hoặc tuy không mong muốn nhưng thấy trước và có ý thức để mặc hậu quả xảy ra. Đây là điểm khác biệt rất rõ giữa việc biết mình đang làm sai và việc mong muốn hoặc chấp nhận hậu quả do hành vi đó gây ra.
Một ví dụ đơn giản: tài xế biết mình đang vượt đèn đỏ hoặc lấn làn nhưng chủ quan nghĩ rằng vẫn xử lý được và tai nạn sẽ không xảy ra. Người này rõ ràng cố ý thực hiện hành vi vi phạm, nhưng chưa thể chỉ từ đó kết luận họ cố ý gây tai nạn. Bộ luật Hình sự còn quy định trường hợp người thực hiện thấy trước nguy cơ nhưng tin rằng hậu quả sẽ không xảy ra hoặc có thể ngăn ngừa được là lỗi vô ý vì quá tự tin.
Vì vậy, từ các dữ kiện “có bằng lái”, “hiểu luật”, “không có nồng độ cồn” và “vẫn lấn làn” để đi thẳng đến kết luận “lỗi cố ý” là chưa đủ. Muốn xác định lỗi cố ý phải có căn cứ về thái độ của người lái xe đối với chính hậu quả chết người, chứ không chỉ đối với hành vi lấn làn.
Điều 29 không có nghĩa cứ bồi thường là được miễn
Ở chiều ngược lại, việc ông Cương được miễn trách nhiệm hình sự cũng không nên được hiểu đơn giản rằng cứ bồi thường và được gia đình nạn nhân đồng ý thì mặc nhiên được miễn. Khoản 3 Điều 29 quy định người thực hiện tội phạm nghiêm trọng do vô ý hoặc tội phạm ít nghiêm trọng, nếu đáp ứng các điều kiện về khắc phục hậu quả, hòa giải và được người bị hại đề nghị thì có thể được miễn trách nhiệm hình sự. Hai chữ “có thể” cho thấy cơ quan tố tụng vẫn phải xem xét đầy đủ các điều kiện của từng vụ việc.
Theo thông tin đã công bố, ông Cương đã khai nhận hành vi, tích cực khắc phục hậu quả và gia đình nạn nhân có đơn đề nghị miễn trách nhiệm hình sự. Viện KSND TP Hà Nội cũng cho biết đã kiểm sát quá trình giải quyết và đánh giá các quyết định tố tụng có căn cứ, đúng quy định. Nếu muốn cho rằng việc áp dụng Điều 29 là sai, điều cần chỉ ra phải là điều kiện nào của luật không được đáp ứng hoặc căn cứ nào trong hồ sơ đã bị áp dụng sai.
“Người có vị thế” không tự động đồng nghĩa với được bao che
Nguyễn Văn Đài còn từ việc ông Nguyễn Sỹ Cương từng giữ chức vụ trong Quốc hội để cho rằng cơ quan điều tra đã tạo “lối thoát cho người có vị thế”. Việc một người từng giữ chức vụ tất nhiên khiến dư luận có quyền đòi hỏi quá trình giải quyết phải minh bạch hơn. Nhưng địa vị xã hội không tự nó chứng minh có sự can thiệp hay bao che.
Nếu cho rằng có người tác động vào quá trình giải quyết vụ việc, cần có căn cứ cho thấy ai đã can thiệp, tác động vào quyết định nào và quy định nào bị làm trái. Nếu chưa có những chứng cứ đó, việc đi từ “người từng có chức vụ” đến “được tạo lối thoát” vẫn chỉ là một suy đoán.
Vụ Nguyễn Sỹ Cương hoàn toàn có thể tiếp tục được tranh luận, nhất là khi hậu quả tai nạn rất nghiêm trọng. Nhưng tranh luận pháp lý phải bắt đầu từ đúng khái niệm. Cố ý lấn làn không tự động đồng nghĩa với cố ý gây hậu quả chết người. Và nếu muốn khẳng định một quyết định tố tụng là trái luật, điều cần thiết nhất vẫn là chỉ ra điều luật nào đã được áp dụng sai và chứng cứ nào cho thấy điều đó.
