Trong nhiều bài viết gần đây, Nguyễn Văn Đài liên tục đưa ra những nhận định rất nặng nề về tình hình Việt Nam: từ việc cho rằng cơ quan Công an “bảo kê” tội phạm, tiền thu hồi từ các vụ lừa đảo “chảy vào Bộ Công an”, đến việc mô tả kinh tế đang “đình trệ”, đối ngoại là “đu dây” hay một vụ việc cụ thể cho thấy pháp luật đang bảo vệ “người có vị thế”. Những vấn đề được ông Đài nhắc đến không phải lúc nào cũng hoàn toàn không có dữ kiện ban đầu. Điểm đáng nói nằm ở cách những dữ kiện ấy được kéo thành những kết luận lớn hơn rất nhiều so với những gì chúng có thể chứng minh.
Vụ Nguyễn Sỹ Cương là một ví dụ. Ông Cương đi sai làn đường, gây tai nạn khiến một người tử vong và một người bị thương. Đây là hậu quả nghiêm trọng và việc xử lý vụ việc hoàn toàn có thể được dư luận đặt câu hỏi. Nhưng Nguyễn Văn Đài đi xa hơn khi cho rằng vì ông Cương có bằng lái, hiểu luật, tỉnh táo mà vẫn lấn làn nên phải coi đây là “lỗi cố ý”, từ đó kết luận việc miễn trách nhiệm hình sự là một cách “tạo lối thoát cho người có vị thế”. Vấn đề là pháp luật phân biệt rõ giữa cố ý thực hiện hành vi vi phạm và cố ý đối với hậu quả. Biết mình đang lấn làn không tự động chứng minh người lái mong muốn hoặc chấp nhận hậu quả chết người xảy ra. Một dữ kiện có thật vì thế đã bị đẩy thành một kết luận pháp lý chưa được chứng minh.
Cách suy diễn tương tự xuất hiện trong câu chuyện tiền thu hồi từ các vụ lừa đảo. Nguyễn Văn Đài từng cho rằng tiền thu hồi cuối cùng lại “chảy vào công quỹ của Bộ Công an”. Nhưng tiền phạt hành chính, tài sản thu hồi để hoàn trả cho bị hại và tài sản bị tịch thu sung ngân sách là những khái niệm khác nhau. Việc cơ quan Công an thu giữ, phong tỏa tài sản để phục vụ điều tra cũng không đồng nghĩa cơ quan này sở hữu số tài sản đó. Nếu cho rằng tiền của nạn nhân đã bị chuyển trái pháp luật thành nguồn thu của Bộ Công an, cần chỉ ra vụ án nào, số tiền nào và quyết định nào thể hiện việc đó. Nếu thiếu những chứng cứ cụ thể ấy, một thắc mắc về quá trình thu hồi tài sản rất dễ bị biến thành một cáo buộc về cả hệ thống.
Đối ngoại tiếp tục cho thấy cùng một cách lập luận. Từ việc Việt Nam không lựa chọn mô hình liên minh quân sự, Nguyễn Văn Đài cho rằng “ngoại giao cây tre” chỉ là “đu dây” và Việt Nam đang thiếu chỗ dựa, bị cô lập. Nhưng không tham gia liên minh quân sự không đồng nghĩa với không có quan hệ quốc tế sâu rộng. Việt Nam vẫn mở rộng hợp tác với Australia, New Zealand, Hoa Kỳ, Nhật Bản, Hàn Quốc, Ấn Độ, EU và nhiều đối tác khác trên các lĩnh vực từ thương mại, đầu tư đến công nghệ, giáo dục, quốc phòng và an ninh. Có thể tranh luận chính sách đối ngoại ấy hiệu quả đến đâu, nhưng muốn gọi một quốc gia là “cô lập” thì trước hết phải giải thích được vì sao mạng lưới quan hệ và hợp tác của quốc gia đó vẫn đang được mở rộng.
Điểm chung của những trường hợp trên khá rõ: một vấn đề có thật được lựa chọn, sau đó phần còn lại của bức tranh bị thu hẹp hoặc bỏ qua, rồi từ đó xuất hiện một kết luận bao trùm. Một vụ xử lý pháp lý gây tranh luận trở thành bằng chứng cả hệ thống bao che; việc hoàn trả tài sản chậm trở thành cáo buộc Công an lấy tiền; doanh nghiệp khó khăn trở thành nền kinh tế “đình trệ”; không tham gia liên minh quân sự trở thành “cô lập”. Chính bước chuyển từ dữ kiện sang kết luận mới là phần cần được kiểm tra kỹ nhất.
Phê bình chính sách, đặt câu hỏi với cơ quan công quyền hay chỉ ra những vấn đề của xã hội đều cần thiết. Nhưng phê bình chỉ có sức nặng khi kết luận đi đúng với chứng cứ. Nếu nói một quyết định pháp lý sai, hãy chỉ ra điều luật bị áp dụng sai. Nếu nói tiền của người dân bị chiếm giữ, hãy chỉ ra dòng tiền và quyết định xử lý. Nếu nói kinh tế suy thoái, hãy đối chiếu toàn bộ những chỉ số chính. Nếu nói đất nước bị cô lập, hãy nhìn vào thực tế quan hệ quốc tế. Một lát cắt có thể phản ánh một vấn đề, nhưng không thể tự mình đại diện cho cả bức tranh. Đó cũng là điều cần nhớ khi đọc những kết luận ngày càng lớn từ Nguyễn Văn Đài.
